आत्मारामा च सा देवी वैष्णवी सिद्धयोगिनी । त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः
ती देवी आत्मराम, विष्णूभक्त, सिद्धयोगिनी आहे; तिने तीन युगांपर्यंत श्रीकृष्ण परमात्म्यासाठी तप केले.
जरत्कारुशरीरं च दृष्ट्वा यत्क्षीणमीश्वरः । गोपीपतिर्नाम चक्रे जरत्कारुरिति प्रभुः
जरत्कारूचे शरीर अशक्त झालेले पाहून, गोपींच्या पतीने तिला 'जरत्कारू' असे नाव दिले.
वाञ्छितं च ददौ तस्यै कृपया च कृपानिधिः । पूजां च कारयामास चकार च स्वयं प्रभुः
करुणेचा सागर असलेल्या प्रभूंनी तिची इच्छा पूर्ण केली; स्वतः प्रभूंनी तिच्या पूजेची व्यवस्था केली आणि पूजा केली.
स्वर्गे च नागलोके च पृथिव्यां ब्रह्मलोकतः । भृशं जगत्सु गौरी सा सुन्दरी च मनोहरा । ४४ जगद्गौरीति विख्याता तेन सा पूजिता सती । शिवशिष्या च सा देवी तेन शैवी प्रकीर्तिता
स्वर्गात, नागलोकात, पृथ्वीवर आणि ब्रह्मलोकात, गौरी ही अतिशय सुंदर आणि मनमोहक आहे; ती जगात 'जगद्गौरी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. म्हणूनच ती सती म्हणून पूजली गेली आणि शिवाची शिष्या असल्याने 'शैवी' म्हणून ओळखली जाते.
विष्णुभक्तातीव शश्वद्वैष्णवी तेन कीर्तिता । नागानां प्राणरक्षित्री यज्ञे पारीक्षितस्य च
विष्णूभक्तीमुळे तिला 'वैष्णवी' असे नाव मिळाले; ती नागांचे प्राण वाचवणारी आहे आणि परीक्षितच्या यज्ञात तिला परिक्षा देण्याची वेळ आली होती.
नागेश्वरीति विख्याता सा नागभगिनीति च । विषं संहर्तुमीशा या तेन विषहरी स्मृता
ती 'नागेश्वरी' म्हणून प्रसिद्ध आहे, तसेच 'नागभगिनी' म्हणूनही ओळखली जाते; जी विषाचा नाश करू शकते, म्हणून तिला 'विषहरी' असेही म्हणतात.
सिद्धयोगं हरात्प्राप तेन सा सिद्धयोगिनी । महाज्ञानं च योगं च मृतसज्जीवनीं पराम्
तीला हराकडून सिद्धीयोग प्राप्त झाला आणि त्यामुळे ती सिद्धयोगिनी झाली. तिच्याकडे मोठं ज्ञान, योगाची पूर्णता आणि मृतांना पुन्हा जिवंत करण्याची श्रेष्ठ शक्ती होती.
महाज्ञानयुतां तां च प्रवदन्ति मनीषिणः । आस्तीकस्य मुनीन्द्रस्य माता सापि तपस्विनी
ज्ञानी लोक म्हणतात की, ती मोठ्या ज्ञानाने युक्त असून, ऋषी आस्तिकाची तपस्विनी आई होती.
आस्तीकमाता विज्ञाता जगत्यां सुप्रतिष्ठिता । प्रिया मुनेर्जरत्कारोर्मुनीन्द्रस्य महात्मनः
ती आस्तिकाची आई म्हणून जगात प्रसिद्ध आहे आणि महान ऋषी जरत्कारूची प्रिय पत्नी आहे.
योगिनो विश्वपूज्यस्य जरत्कारुप्रिया ततः । जरत्कारुर्जगद्गौरी मनसा सिद्धयोगिनी
योग्यांनी जगभर पूजलेला जरत्कारू ज्याची प्रिय आहे, ती मनाने सिद्धयोगिनी झाली आणि आस्तिकाची आई म्हणून पूजली जाते.
वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा । जरत्कारुप्रियास्तीकमाता विषहरेति च
ती वैष्णवी, नागांची बहीण, शैवी, नागेश्वरी, जरत्कारूची प्रिय, आस्तिकाची आई आणि विषहारी म्हणून ओळखली जाते.
महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता । द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्
मोठ्या ज्ञानाने युक्त असलेली ती देवी सर्वांनी पूजली जाते; जो कोणी पूजेच्या वेळी ही बारा नावे म्हणतो—
तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च । नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे
—त्याला आणि त्याच्या वंशाला नागांचा कोणताही धोका राहत नाही; नागभीतीने झोपले असो किंवा घरात नागाने पकडले असो—
नागशोभे महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे । इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः
—नागांच्या तेजात, मोठ्या संकटात किंवा नागांनी वेढलेल्या अवस्थेत—हे स्तोत्र म्हणल्याने तो नक्कीच मुक्त होतो, यात शंका नाही.
नित्यं पठेद्यस्तं दृष्ट्वा नागवर्गः पलायते । दशलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
जो रोज हे स्तोत्र म्हणतो, त्याला पाहताच नागांचा समूह पळून जातो; आणि दहा लक्ष वेळा जप केल्याने स्तोत्राची सिद्धी मिळते.
स्तोत्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स विषं भोक्तुमीश्वरः । नागैश्च भूषणं कृत्वा स भवेन्नागवाहनः
ज्याला या स्तोत्राची सिद्धी मिळते, तो विष सहजपणे पिऊ शकतो; नागांनी अलंकृत होऊन तो नागवाहन होतो.
नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः । अन्ते च विष्णुना सार्धं क्रीडत्येव दिवानिशम्
नागांवर बसून, नागांच्या पलंगावर झोपून, तो मनुष्य महान सिद्ध होतो; आणि शेवटी, तो विष्णूंसोबत रात्रंदिवस खेळतो.
मनसोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच मत्तः पूजाविधानं च श्रूयतां मुनिपुङ्गव । ध्यानं च सामवेदोक्तं प्रोक्तं देवीविधानकम्
श्रीनारायण म्हणाले: हे श्रेष्ठ मुनी, माझ्याकडून पूजेची पद्धत ऐक. सामवेदात सांगितलेले ध्यान आणि देवीसाठी ठरवलेली विधी मी सांगतो.
श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां नागयज्ञोपवीतिनीम्
तिचं ध्यान करावं की, ती पांढऱ्या चंपकाच्या फुलासारखी तेजस्वी आहे, रत्नांनी सजलेली आहे, अग्निप्रसादित वस्त्र परिधान केलेली आहे आणि नागांचा यज्ञोपवीत घातला आहे.
महाज्ञानयुतां तां च प्रवरज्ञानिनां वराम् । सिद्धाधिष्ठातृदेवीं च सिद्धां सिद्धिप्रदां भजे
मी तिची उपासना करतो, जिला मोठं ज्ञान लाभलं आहे, जी ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ आहे, सिद्धींची अधिष्ठात्री देवी आहे, सिद्ध आहे आणि सिद्धी देणारी आहे.
इति ध्यात्वा च तां देवीं मूलेनैव प्रपूजयेत् । नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैः पुष्पगन्धानुलेपनैः
असं ध्यान करून त्या देवीची मुळमंत्राने पूजा करावी, विविध नैवेद्य, धूप, फुलं, सुवासिक उटणं अर्पण करावं—
मूलमन्त्रैश्च वेदोक्तैर्भक्तानां वाच्छितप्रदः । मुने कल्पतरुर्नाम सुसिद्धो द्वादशाक्षरः
—आणि वेदात सांगितलेल्या मुळमंत्रांनी, भक्तांना हवी ती फळं ती देते; हे मुनी, बाराक्षरी सिद्ध झालेला मंत्र 'कल्पतरु' म्हणून ओळखला जातो.
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहेति कीर्तितः । पञ्चलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
'ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहा' असा हा मंत्र सांगितला आहे; पाच लाख वेळा जप केल्याने लोकांना मंत्रसिद्धी मिळते.
मन्त्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स सिद्धो जगतीतले । सुधासमं विषं तस्य धन्वन्तरिसमो भवेत्
ज्याला मंत्रसिद्धी मिळते, तो पृथ्वीवर सिद्ध होतो; त्याच्यासाठी विष अमृतासारखं होतं, आणि तो धन्वंतरीसमान होतो.
ब्रह्मन्स्नात्वा तु सङ्क्रान्त्यां गूढशालासु यत्नतः । आवाह्य देवीमीशानां पूजयेद्योऽतिभक्तितः
जो कोणी संक्रांतीच्या दिवशी स्नान करून, काळजीपूर्वक एखाद्या गुप्त जागेत देवीला, सर्वांच्या अधिष्ठात्रीला, मोठ्या भक्तीभावाने आवाहन करून पूजा करतो—
पञ्चम्यां मनसा ध्यायन् देव्यै दद्याच्च यो बलिम् । धनवान्पुत्रवांश्चैव कीर्तिमान्स भवेद् ध्रुवम्
—आणि पंचमीच्या दिवशी मनात देवीचे ध्यान करत तिला बळी अर्पण करतो, तो नक्कीच धनवान, पुत्रवान आणि कीर्तीमान होतो.
पूजाविधानं कथितं तदाख्यानं निशामय । कथयामि महाभाग यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः
पूजेची पद्धत सांगितली आहे; आता, हे भाग्यवान, मी धर्माच्या वचनातून ऐकलेली ही कथा सांगतो, नीट ऐक.
पुरा नागभयाक्रान्ता बभूवुर्मानवा भुवि । गतास्ते शरणं सर्वे कश्यपं मुनिपुङ्गवम्
पूर्वी पृथ्वीवरील माणसे नागांच्या भीतीने ग्रासली गेली होती; ते सर्वजण श्रेष्ठ ऋषी कश्यप यांच्या शरण गेले.
मन्त्रांश्च ससृजे भीतः कश्यपो ब्रह्मणान्वितः । वेदबीजानुसारेण चोपदेशेन ब्रह्मणः
कश्यप, ब्रह्माच्या शक्तीने युक्त आणि भीतीने, वेदांच्या बीजांनुसार व ब्रह्माच्या उपदेशाने मंत्र तयार केले.
मन्त्राधिष्ठातृदेवीं तां मनसा ससृजे तथा । तपसा मनसा तेन बभूव मनसा च सा
मंत्रांची अधिष्ठात्री देवी त्यांनी मनाने निर्माण केली; त्यांच्या तपश्चर्येने आणि मनाच्या शक्तीने ती अस्तित्वात आली.