श्रीनारायण उवाच षष्ठांशा प्रकृतेर्या च सा च षष्ठी प्रकीर्तिता । बालकानामधिष्ठात्री विष्णुमाया च बालदा
श्रीनारायण म्हणाले: प्रकृतीच्या सहाव्या भागाला षष्ठी म्हणतात; ती मुलांची रक्षणकर्ती, विष्णुमाया आणि संतती देणारी आहे.
मातृकासु च विख्याता देवसेनाभिधा च या । प्राणाधिकप्रिया साध्वी स्कन्दभार्या च सुव्रता
मातृकांमध्ये ती देवसेना म्हणून प्रसिद्ध आहे; ती स्कंदाची प्रियतमा, सती आणि पतिव्रता पत्नी आहे.
आयुःप्रदा च बालानां धात्री रक्षणकारिणी । सततं शिशुपार्श्वस्था योगेन सिद्धियोगिनी
ती मुलांना आयुष्य देते, त्यांची सांभाळ करणारी आणि रक्षण करणारी आहे; ती नेहमी मुलांच्या जवळ असते आणि योगाने सिद्ध आहे.
तस्याः पूजाविधिं ब्रह्मनितिहासमिदं शृणु । यच्छ्रुतं धर्मवक्येण सुखदं पुत्रदं परम्
हे ब्राह्मण, तिच्या पूजेची विधी आणि ही कथा ऐक, जी धर्माने ऐकल्यास सुख आणि उत्तम संतती मिळते.
राजा प्रियव्रतश्चासीत्स्वायम्भुवमनोः सुतः । योगीन्द्रो नोद्वहद्भार्यां तपस्यासु रतः सदा
स्वायंभुव मनूंचा पुत्र प्रियव्रत नावाचा राजा होता; तो मोठा योगी होता, नेहमी तपश्चर्येत मग्न आणि त्याने लग्न केले नव्हते.
ब्रह्माज्ञया च यत्नेन कृतदारो बभूव ह । सुचिरं कृतदारश्च न लेभे तनयं मुने
ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने आणि प्रयत्नाने त्याने पत्नी स्वीकारली; पण खूप काळ लग्नानंतरही त्याला मूल झाले नाही, हे मुनी.
पुत्रेष्टियज्ञं तं चापि कारयामास कश्यपः । मालिन्यं तस्य कान्तायै मुनिर्यज्ञचरुं ददौ
कश्यप ऋषींनी त्याच्यासाठी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला; त्या यज्ञातील चरू ऋषींनी त्याच्या प्रिय पत्नीला दिला.
भुक्त्वा च तं चरुं तस्याः सद्यो गर्भो बभूव ह । दधार तं च सा देवी दैवं द्वादशवत्सरम्
ती देवी तो चरू खाल्ल्यावर तिला लगेच गर्भ राहिला; तिने तो दैवी गर्भ बारा वर्षे पोटात धरला.
ततः सुषाव सा ब्रह्मन् कुमारं कनकप्रभम् । सर्वावयवसम्पन्नं मृतमुत्तारलोचनम्
तेव्हा, हे ब्रह्मन्, तिने सोन्यासारखा तेजस्वी, सर्व अंगांनी परिपूर्ण, पण डोळे मिटलेला एक मुलगा जन्माला घातला.
तं दृष्ट्वा रुरुदुः सर्वा नार्यश्च बान्धवस्त्रियः । मूर्च्छामवाप तन्माता पुत्रशोकेन भूयसा
त्याला पाहून सर्व स्त्रिया—नातेवाईक आणि घरातील—ओरडून रडल्या; मुलाच्या दुःखाने त्याची आई बेशुद्ध पडली.
श्मशानं च ययौ राजा गृहीत्वा बालकं मुने । रुरोद तत्र कान्तारे पुत्रं कृत्वा स्ववक्षसि
राजा त्या मुलाला घेऊन स्मशानात गेला, हे मुनी, आणि त्या निर्जन ठिकाणी आपल्या छातीशी मुलाला धरून रडू लागला.
नोत्सृजद् बालकं राजा प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यतः । ज्ञानयोगं विसस्मार पुत्रशोकात्सुदारुणात्
राजा मुलाला सोडायला तयार नव्हता, स्वतःचे प्राणही सोडायला तयार होता; पण मुलाच्या तीव्र दुःखाने त्याला आपले ज्ञान आणि योग सगळेच विसरले.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानं च ददर्श सः । शुद्धस्फटिकसंकाशं मणिराजविनिर्मितम्
इतक्यात त्याने तिथे एक दिव्य विमान पाहिले, शुद्ध स्फटिकासारखे चमकणारे, रत्नांनी बनवलेले.
तेजसा ज्वलितं शश्वच्छोभितं क्षौमवाससा । नानाचित्रविचित्राढ्यं पुष्पमालाविराजितम्
ते विमान नेहमीच तेजाने झळकत होते, सुंदर कापडांनी सजलेले, विविध रंगी सुंदर अलंकार आणि फुलांच्या माळांनी शोभलेले होते.
ददर्श तत्र देवीं च कमनीयां मनोहराम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्
तिथे त्याने एक अत्यंत सुंदर, मन मोहून टाकणारी देवी पाहिली, जी पांढऱ्या चंपकाच्या फुलासारखी उजळ आणि नेहमीच तरुण दिसत होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् । कृपामयीं योगसिद्धां भक्तानुग्रहकातराम्
तिच्या चेहऱ्यावर हलकेसे हसू आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती; ती करुणामयी, योगसिद्ध आणि भक्तांना कृपा करण्यास उत्सुक होती.
दृष्ट्वा तां पुरतो राजा तुष्टाव परमादरात् । चकार पूजनं तस्या विहाय बालकं भुवि
ती समोर दिसताच राजाने अत्यंत आदराने तिची पूजा केली, आणि मुलाला खाली ठेवून तिचे पूजन केले.
पप्रच्छ राजा तां तुष्टां ग्रीष्मसूर्यसमप्रभाम् । तेजसा ज्वलितां शान्तां कान्तां स्कन्दस्य नारद
राजाने तिला विचारले, जी उन्हाळ्यातील सूर्यासारखी तेजस्वी, तेजाने झळाळणारी, शांत आणि सुंदर होती, हे नारद, जणू स्कंदाची पत्नीच.
राजोवाच का त्वं सुशोभने कान्ते कस्य कान्तासि सुव्रते । कस्य कन्या वरारोहे धन्या मान्या च योषिताम्
राजा म्हणाला: हे सुंदर आणि तेजस्विनी, तू कोण आहेस? तू कोणाची प्रियतमा आहेस, हे सुभगे? आणि कोणाची कन्या आहेस, हे सुंदर आणि सन्माननीय स्त्रिये?
नृपेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा जगन्मङ्गलचण्डिका । उवाच देवसेना सा देवानां रणकारिणी
राजाचे हे शब्द ऐकून जगाला मंगल करणारी चंडिका बोलली; देवसेना, देवांची रणांगणातील वीर स्त्री, उत्तर देऊ लागली.
देवानां दैत्यग्रस्तानां पुरा सेना बभूव सा । जयं ददौ सा तेभ्यश्च देवसेना च तेन सा
पूर्वी, जेव्हा दैत्यांनी देवांना त्रास दिला, तेव्हा ती देवांची सेना झाली; तिने त्यांना विजय मिळवून दिला, म्हणून तिला देवसेना म्हणतात.
श्रीदेवसेनोवाच ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेनाहमीश्वरी । सृष्ट्वा तां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप
श्रीदेवसेना म्हणाली: मी ब्रह्माची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या, देवसेना आणि ईश्वरी आहे; ब्रह्माने मला मनाने निर्माण करून स्कंदाला दिले, हे राजन.
मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्या च सुव्रता । विश्वे षष्ठीति विख्याता षष्ठांशा प्रकृतेः परा
मातृकांमध्ये मी प्रसिद्ध आहे, आणि स्कंदाची धर्मपत्नी म्हणून ओळखली जाते; सर्वत्र मला षष्ठी, म्हणजे सहावी अंश, आणि प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते.
अपुत्राय पुत्रदाहं प्रियादात्री प्रियाय च । धनदाहं दरिद्रेभ्यः कर्मिभ्यश्च स्वकर्मदा
मुलं नसलेल्यांना मी मुलं देते, प्रिय व्यक्तींना प्रेम देते; गरीबांना मी धन देते, आणि प्रत्येकाला त्यांच्या कर्मानुसार फळ मिळते.
सुखं दुःखं भयं शोको हर्षो मङ्गलमेव च । सम्पत्तिश्च विपत्तिश्च सर्वं भवति कर्मणा
सुख, दुःख, भीती, शोक, आनंद, मंगल, संपत्ती आणि विपत्ती—हे सर्व कर्मामुळेच मिळते.
कर्मणा बहुपुत्रश्च वंशहीनः स्वकर्मणा । कर्मणा मृतपुत्रश्च कर्मणा चिरजीवनः
कर्मामुळे कुणाला अनेक मुले होतात, कुणाचा वंश संपतो; कर्मामुळे मुलगा मरतो, किंवा कुणी दीर्घायुषी होतो.
कर्मणा गुणवांश्चैव कर्मणा चाङ्गहीनकः । कर्मणा बहुभार्यश्च भार्याहीनश्च कर्मणा
कर्मामुळे माणूस सद्गुणी होतो, कर्मामुळेच कुणाचा एखादा अवयव नसतो, कर्मामुळेच कुणाला अनेक पत्नी मिळतात, तर कर्मामुळेच कुणी पत्नीविना राहतो.
कर्मणा रूपवान्धर्मी रोगी शश्वत्स्वकर्मणा । कर्मणा च भवेद्व्याधिः कर्मणाऽऽरोग्यमेव च
कर्मामुळेच कुणी सुंदर आणि धर्मनिष्ठ होतो, तर आपल्या कर्मामुळेच कुणी आजारी पडतो; कर्मामुळे आजार येतो आणि कर्मामुळेच आरोग्य मिळते.
तस्मात्कर्म परं राजन् सर्वेभ्यश्च श्रुतौ श्रुतम् । इत्येवमुक्त्वा सा देवी गृहीत्वा बालकं मुने
म्हणून, राजन, सर्व शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे, कर्म हेच सर्वश्रेष्ठ आहे. असे म्हणून देवीने तो बाळ उचलला, हे मुनी.
महाज्ञानेन सा देवी जीवयामास लीलया । राजा ददर्श तं बालं सस्मितं कनकप्रभम्
त्या देवीने आपल्या महान ज्ञानाने सहजपणे त्या बाळाला पुन्हा जिवंत केले; राजा पाहतो तर तो बाळ हसतमुख, सोन्यासारखा तेजस्वी दिसत होता.