तदा देवादयस्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । स्वस्थाने ते ययुः सर्वे धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम्
तेव्हा देव आणि इतर सर्व संतुष्ट होऊन, आपली सर्व मनोकामना पूर्ण झाल्यावर, धर्माच्या वचनाने हे ऐकून आपापल्या स्थानी परत गेले.
कृत्वा कर्म च कर्ता च तूर्णं दद्याच्च दक्षिणाम् । तत्क्षणं फलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने
कर्म केल्यावर करणाऱ्याने लगेचच दक्षिणा द्यावी, त्याच क्षणी फळ मिळते, असे वेदांनी सांगितले आहे, हे मुनी.
कर्मी कर्मणि पूर्णे च तत्क्षणे यदि दक्षिणाम् । न दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च दैवेनाज्ञानतोऽथवा
कर्म पूर्ण झाल्यावर, त्या क्षणी जर करणाऱ्याने ब्राह्मणांना दक्षिणा दिली नाही, ते दैवाने किंवा अज्ञानाने झाले असेल—
मुहूर्ते समतीते तु द्विगुणा सा भवेद् ध्रुवम् । एकरात्रे व्यतीते तु भवेच्छतगुणा च सा
एक क्षण जरी गेला तरी दक्षिणा नक्कीच दुप्पट होते. एक रात्र गेली तर ती शंभरपट होते.
त्रिरात्रे तच्छतगुणा सप्ताहे द्विगुणा ततः । मासे लक्षगुणा प्रोक्ता ब्राह्मणानां च वर्धते
तीन रात्रींमध्ये त्या पुण्याचे शंभरपट वाढते; सात दिवसांत ते त्याहून दुप्पट होते; महिनाभर केल्यास ते लक्षपट वाढते आणि ब्राह्मणांसाठी तर ते आणखी वाढत जाते.
संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटिगुणा भवेत् । कर्म तद्यजमानानां सर्वं वै निष्फलं भवेत्
एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर ते पुण्य तीन कोटींनी वाढते; पण त्या यज्ञ करणाऱ्यांची सर्व कर्मे निष्फळ होतात.
स च ब्रह्मस्वहारी च न कर्मार्होऽशुचिर्नरः । दरिद्रो व्याधियुक्तश्च तेन पापेन पातकी
जो ब्राह्मणांचे धन चोरतो, तो कर्मासाठी योग्य राहत नाही, अशुद्ध, गरीब आणि रोगग्रस्त होतो; आणि त्या पापामुळे मोठा पातकी बनतो.
तद्गृहाद्याति लक्ष्मीश्च शापं दत्त्वा सुदारुणम् । पितरो नैव गृह्णन्ति तद्दत्तं श्राद्धतर्पणम्
अशा घरातून लक्ष्मी निघून जाते आणि ती भयंकर शाप देते; तिथे पितरांना श्राद्धात दिलेले अन्न व तर्पण स्वीकारले जात नाही.
एवं सुराश्च तत्पूजां तद्दत्तामग्निराहुतिम् । दत्तं न दीयते दानं ग्रहीता नैव याचते
त्याचप्रमाणे, देवताही तिथल्या पूजा किंवा अग्नीत दिलेल्या आहुती स्वीकारत नाहीत; दिलेले दान खरेच दिले जात नाही आणि घेणाऱ्यालाही ते मिळत नाही.
उभौ तौ नरके यातश्छिन्नरज्जौ यथा घटः । नार्पयेद्यजमानश्चेद्याचितश्चापि दक्षिणाम्
दोघेही—देणारा आणि घेणारा—नरकात जातात, जणू काही भांडे दोरी तुटल्यावर पडते तसे; यजमानाने मागणी केली तरी योग्य दक्षिणा दिली नाही, तर असे होते.
भवेद्ब्रह्मस्वापहारी कुम्भीपाकं व्रजेद् ध्रुवम् । वर्षलक्षं वसेत्तत्र यमदूतेन ताडितः
जो ब्राह्मणांचे धन चोरतो, तो नक्कीच कुंभीपाक नरकात जातो; तिथे यमदूतांच्या माराने तो लक्ष वर्षे राहतो.
ततो भवेत्स चाण्डालो व्याधियुक्तो दरिद्रकः । पातयेत्पुरुषान्सप्त पूर्वांश्च सप्त जन्मतः
त्याच्या नंतर तो चांडाळ म्हणून जन्म घेतो, रोगी आणि गरीब राहतो; आणि आपल्या सात पिढ्या—पूर्वज आणि पुढील—नष्ट करतो.
इत्येवं कथितं विप्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच यत्कर्म दक्षिणाहीनं को भुङ्क्ते तत्फलं मुने
हे ब्राह्मणा, असे सर्व सांगितले; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे? नारद म्हणाले: हे मुनी, दक्षिणा न देता केलेल्या कर्माचे फळ कोण भोगतो?
पूजाविधिं दक्षिणायाः पुरा यज्ञकृतं वद । श्रीनारायण उवाच कर्मणोऽदक्षिणस्यैव कुत एव फलं मुने
प्राचीन काळी यज्ञात दक्षिणा आणि पूजेची पद्धत कशी होती, ते मला सांग.
सदक्षिणे कर्मणि च फलमेव प्रवर्तते । अदक्षिणं च यत्कर्म तद्भुङ्क्ते च बलिर्मुने
श्री नारायण म्हणाले: हे मुनी, दक्षिणा न दिल्यास त्या कर्माला काहीच फळ मिळत नाही.
बलये तत्प्रदत्तं च वामनेन पुरा मुने । अश्रोत्रियः श्राद्धद्रव्यमश्रद्धादानमेव च
योग्य दक्षिणा दिलेल्या कर्मातूनच फळ मिळते; दक्षिणा न दिल्यास जे काही केले जाते, ते सर्व बळीच भोगतो, हे मुनी.
वृषलीपतिविप्राणां पूजाद्रव्यादिकं च यत् । असद्द्विजैः कृतं यज्ञमशुचेः पूजनं च यत्
पूर्वी वामनाने बळीला जे दिले, तसेच वेद न शिकलेल्या किंवा श्रद्धा नसलेल्या ब्राह्मणाला श्राद्धाचे द्रव्य दिल्यास, तेही त्याच्यासाठीच असते.
गुरावभक्तस्य कर्म बलिर्भुङ्क्ते न संशयः । दक्षिणायाश्च यद्ध्यानं स्तोत्रं पूजाविधिक्रमम्
जे ब्राह्मण जातीबाहेरील स्त्रीचे पती आहेत, अशा ब्राह्मणांना दिलेले दान, अयोग्य द्विजांनी केलेला यज्ञ किंवा अशुद्ध व्यक्तीने केलेली पूजा—
तत्सर्वं कण्वशाखोक्तं प्रवक्ष्यामि निशामय । पुरा सम्प्राप्य तां यज्ञः कर्मदक्षां च दक्षिणाम्
गुरूभक्ती नसलेल्या व्यक्तीचे सर्व कर्म बळीच भोगतो, यात शंका नाही; तसेच दक्षिणेचे ध्यान, स्तोत्र, पूजा यांची पद्धत—
मुमोहास्याः स्वरूपेण तुष्टाव कामकातरः । यज्ञ उवाच पुरा गोलोकगोपी त्वं गोपीनां प्रवरा वरा
हे सर्व कण्व शाखेत सांगितले आहे, ते मी आता सांगतो, ऐक. पूर्वी, यज्ञ आणि दक्षिणा, कर्मकुशल होऊन तिला मिळवून—
राधासमा तत्सखी च श्रीकृष्णप्रेयसी प्रिया । कार्तिकीपूर्णिमायां तु रासे राधामहोत्सवे
तिच्या खऱ्या रूपाने मोहून, कामाने व्याकुळ होऊन त्याने तिची स्तुती केली. यज्ञ म्हणाले: पूर्वी तू गोलोकातील गोपी होतीस, सगळ्या गोपींपैकी श्रेष्ठ.
आविर्भूता दक्षिणांसाल्लक्ष्म्याश्च तेन दक्षिणा । पुरा त्वं च सुशीलाख्या ख्याता शीलेन शोभने
राधेसमान तिची सखी आणि श्रीकृष्णाची प्रिय होतीस; कार्तिक पौर्णिमेला रासात राधेच्या महोत्सवात—
लक्ष्मीदक्षांसभागात्त्वं राधाशापाच्च दक्षिणा । गोलोकात्त्वं परिभ्रष्टा मम भाग्यादुपस्थिता
लक्ष्मीच्या यज्ञातील वाट्यामुळे आणि राधेच्या शापामुळे, हे दक्षिणा, तू गोलोकातून खाली आलीस आणि माझ्या भाग्यामुळे आता माझ्याकडे आली आहेस.
कृपां कुरु महाभागे मामेव स्वामिनं कुरु । कर्मिणां कर्मणां देवी त्वमेव फलदा सदा
हे महाभाग्यवती, माझ्यावर कृपा कर आणि मला तुझा स्वामी कर. हे देवी, तूच नेहमी कर्म करणाऱ्यांना त्यांच्या कर्माचे फळ देतेस.
त्वया विना च सर्वेषां सर्वं कर्म च निष्फलम् । त्वया विना तथा कर्म कर्मिणां च न शोभते
तुझ्या शिवाय सर्वांची सर्व कर्मे निष्फळ होतात. तुझ्या विना कर्म करणाऱ्यांचे कर्म शोभत नाही.
ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च दिक्पालादय एव च । कर्मणश्च फलं दातुं न शक्ताश्च त्वया विना
ब्रह्मा, विष्णु, महेश आणि दिक्पाळ वगैरे सुद्धा तुझ्या शिवाय कर्माचे फळ देऊ शकत नाहीत.
कर्मरूपी स्वयं ब्रह्मा फलरूपी महेश्वरः । यज्ञरूपी विष्णुरहं त्वमेषां साररूपिणी
ब्रह्मा स्वतः कर्मरूप आहे, महेश फळरूप आहे, विष्णु यज्ञरूप आहे आणि तू या सर्वांची साररूप आहेस.
फलदातृपरं ब्रह्म निर्गुणा प्रकृतिः परा । स्वयं कृष्णश्च भगवान् स च शक्तस्त्वया सह
फळ देणारे परब्रह्म, निर्गुण प्रकृती हीच श्रेष्ठ आहे; आणि भगवंत श्रीकृष्ण सुद्धा तुझ्या सहवासानेच समर्थ होतो.
त्वमेव शक्तिः कान्ते मे शश्वज्जन्मनि जन्मनि । सर्वकर्मणि शक्तोऽहं त्वया सह वरानने
हे प्रिये, प्रत्येक जन्मी तूच माझी शक्ती आहेस; हे सुंदरमुखी, तुझ्या सोबतच मी सर्व कर्मे करू शकतो.
इत्युक्त्वा च पुरस्तस्थौ यज्ञाधिष्ठातृदेवता । तुष्टा बभूव सा देवी भेजे तं कमलाकला
असे म्हणून यज्ञाचे अधिष्ठाता देवतेने तिच्यासमोर उभे राहिले; देवी प्रसन्न झाली आणि लक्ष्मीचा अंश त्याच्यात विलीन झाला.