कमलासनपूज्यां च कमलाङ्गसमुद्भवाम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां बिम्बोष्ठीं सुदतीं सतीम्
ती कमळावर बसणाऱ्या ब्रह्माला पूज्य, कमळासारख्या अंगातून जन्मलेली, अग्निपरिक्षित वस्त्र घातलेली, बिंब फळासारखे ओठ, सुंदर दात आणि शुद्ध वागणूक असलेली होती.
बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम्
तिच्या केसांचा गुच्छ मोगऱ्याच्या फुलांच्या माळांनी सजलेला होता. तिच्या चेहऱ्यावर हलकी स्मित आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी अलंकृत होती.
सुवेषाढ्यां च सुस्नातां मुनिमानसमोहिनीम् । कस्तूरीबिन्दुभिः सार्धं सुगन्धिचन्दनेन्दुभिः
ती सुंदर वस्त्रांनी सजलेली, अंघोळ करून ताजी, ऋषींच्या मनाला मोहून टाकणारी, तिच्या अंगावर कस्तुरीचे ठिपके, सुगंधी चंदन आणि चंद्रप्रभा लावलेली होती.
सिन्दूरबिन्दुनाल्पेनाप्यलकाधःस्थलोज्ज्वलाम् । सुप्रशस्तनितम्बाढ्यां बृहच्छ्रोणिपयोधराम्
केसांच्या रेषेखाली थोडासा कुंकवाचा ठिपका चमकत होता. तिचे कंबर आणि नितंब सुंदर, जाड जांघा आणि उन्नत स्तन होते.
कामदेवाधाररूपां कामबाणप्रपीडिताम् । तां दृष्ट्वा रमणीयां च यज्ञो मूर्च्छामवाप ह
ती कामदेवाचा आधार असलेली, कामबाणांनी व्याकुळ झालेली होती. तिचे सौंदर्य पाहून यज्ञाला भान हरपले.
पत्नीं तामेव जग्राह विधिबोधितपूर्वकम् । दिव्यं वर्षशतं चैव तां गृहीत्वा तु निर्जने
विधिप्रमाणे त्याने तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले आणि तिला घेऊन दिव्य शंभर वर्षे एकांतात राहिला.
यज्ञो रेमे मुदा युक्तो रामेशो रमया सह । गर्भं दधार सा देवी दिव्यं द्वादशवर्षकम्
यज्ञाने रमेशी आनंदाने रमण केले. ती देवी बारा वर्षे दिव्य गर्भ धारण करून राहिली.
ततः सुषाव पुत्रं च फलं वै सर्वकर्मणाम् । परिपूर्णे कर्मणि च तत्पुत्रः फलदायकः
मग तिने एक पुत्र जन्माला घातला, जो सर्व कर्मांचे फळ होता. कर्म पूर्ण झाल्यावर तो पुत्र सर्वांना फळ देणारा झाला.
यज्ञो दक्षिणया सार्धं पुत्रेण च फलेन च । कर्मिणां फलदाता चेत्येवं वेदविदो विदुः
यज्ञ, दक्षिणा आणि पुत्र हे मिळून वेदज्ञ लोक कर्माचे फळ देणारे आहेत असे ओळखतात.
यज्ञश्च दक्षिणां प्राप्य पुत्रं च फलदायकम् । फलं ददौ च सर्वेभ्यः कर्मणां चैव नारद
यज्ञाने दक्षिणा आणि फळ देणारा पुत्र मिळवून सर्वांना कर्माचे फळ दिले, हे नारद.
तदा देवादयस्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । स्वस्थाने ते ययुः सर्वे धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम्
तेव्हा देव आणि इतर सर्व संतुष्ट होऊन, आपली सर्व मनोकामना पूर्ण झाल्यावर, धर्माच्या वचनाने हे ऐकून आपापल्या स्थानी परत गेले.
कृत्वा कर्म च कर्ता च तूर्णं दद्याच्च दक्षिणाम् । तत्क्षणं फलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने
कर्म केल्यावर करणाऱ्याने लगेचच दक्षिणा द्यावी, त्याच क्षणी फळ मिळते, असे वेदांनी सांगितले आहे, हे मुनी.
कर्मी कर्मणि पूर्णे च तत्क्षणे यदि दक्षिणाम् । न दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च दैवेनाज्ञानतोऽथवा
कर्म पूर्ण झाल्यावर, त्या क्षणी जर करणाऱ्याने ब्राह्मणांना दक्षिणा दिली नाही, ते दैवाने किंवा अज्ञानाने झाले असेल—
मुहूर्ते समतीते तु द्विगुणा सा भवेद् ध्रुवम् । एकरात्रे व्यतीते तु भवेच्छतगुणा च सा
एक क्षण जरी गेला तरी दक्षिणा नक्कीच दुप्पट होते. एक रात्र गेली तर ती शंभरपट होते.
त्रिरात्रे तच्छतगुणा सप्ताहे द्विगुणा ततः । मासे लक्षगुणा प्रोक्ता ब्राह्मणानां च वर्धते
तीन रात्रींमध्ये त्या पुण्याचे शंभरपट वाढते; सात दिवसांत ते त्याहून दुप्पट होते; महिनाभर केल्यास ते लक्षपट वाढते आणि ब्राह्मणांसाठी तर ते आणखी वाढत जाते.
संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटिगुणा भवेत् । कर्म तद्यजमानानां सर्वं वै निष्फलं भवेत्
एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर ते पुण्य तीन कोटींनी वाढते; पण त्या यज्ञ करणाऱ्यांची सर्व कर्मे निष्फळ होतात.
स च ब्रह्मस्वहारी च न कर्मार्होऽशुचिर्नरः । दरिद्रो व्याधियुक्तश्च तेन पापेन पातकी
जो ब्राह्मणांचे धन चोरतो, तो कर्मासाठी योग्य राहत नाही, अशुद्ध, गरीब आणि रोगग्रस्त होतो; आणि त्या पापामुळे मोठा पातकी बनतो.
तद्गृहाद्याति लक्ष्मीश्च शापं दत्त्वा सुदारुणम् । पितरो नैव गृह्णन्ति तद्दत्तं श्राद्धतर्पणम्
अशा घरातून लक्ष्मी निघून जाते आणि ती भयंकर शाप देते; तिथे पितरांना श्राद्धात दिलेले अन्न व तर्पण स्वीकारले जात नाही.
एवं सुराश्च तत्पूजां तद्दत्तामग्निराहुतिम् । दत्तं न दीयते दानं ग्रहीता नैव याचते
त्याचप्रमाणे, देवताही तिथल्या पूजा किंवा अग्नीत दिलेल्या आहुती स्वीकारत नाहीत; दिलेले दान खरेच दिले जात नाही आणि घेणाऱ्यालाही ते मिळत नाही.
उभौ तौ नरके यातश्छिन्नरज्जौ यथा घटः । नार्पयेद्यजमानश्चेद्याचितश्चापि दक्षिणाम्
दोघेही—देणारा आणि घेणारा—नरकात जातात, जणू काही भांडे दोरी तुटल्यावर पडते तसे; यजमानाने मागणी केली तरी योग्य दक्षिणा दिली नाही, तर असे होते.
भवेद्ब्रह्मस्वापहारी कुम्भीपाकं व्रजेद् ध्रुवम् । वर्षलक्षं वसेत्तत्र यमदूतेन ताडितः
जो ब्राह्मणांचे धन चोरतो, तो नक्कीच कुंभीपाक नरकात जातो; तिथे यमदूतांच्या माराने तो लक्ष वर्षे राहतो.
ततो भवेत्स चाण्डालो व्याधियुक्तो दरिद्रकः । पातयेत्पुरुषान्सप्त पूर्वांश्च सप्त जन्मतः
त्याच्या नंतर तो चांडाळ म्हणून जन्म घेतो, रोगी आणि गरीब राहतो; आणि आपल्या सात पिढ्या—पूर्वज आणि पुढील—नष्ट करतो.
इत्येवं कथितं विप्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच यत्कर्म दक्षिणाहीनं को भुङ्क्ते तत्फलं मुने
हे ब्राह्मणा, असे सर्व सांगितले; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे? नारद म्हणाले: हे मुनी, दक्षिणा न देता केलेल्या कर्माचे फळ कोण भोगतो?
पूजाविधिं दक्षिणायाः पुरा यज्ञकृतं वद । श्रीनारायण उवाच कर्मणोऽदक्षिणस्यैव कुत एव फलं मुने
प्राचीन काळी यज्ञात दक्षिणा आणि पूजेची पद्धत कशी होती, ते मला सांग.
सदक्षिणे कर्मणि च फलमेव प्रवर्तते । अदक्षिणं च यत्कर्म तद्भुङ्क्ते च बलिर्मुने
श्री नारायण म्हणाले: हे मुनी, दक्षिणा न दिल्यास त्या कर्माला काहीच फळ मिळत नाही.
बलये तत्प्रदत्तं च वामनेन पुरा मुने । अश्रोत्रियः श्राद्धद्रव्यमश्रद्धादानमेव च
योग्य दक्षिणा दिलेल्या कर्मातूनच फळ मिळते; दक्षिणा न दिल्यास जे काही केले जाते, ते सर्व बळीच भोगतो, हे मुनी.
वृषलीपतिविप्राणां पूजाद्रव्यादिकं च यत् । असद्द्विजैः कृतं यज्ञमशुचेः पूजनं च यत्
पूर्वी वामनाने बळीला जे दिले, तसेच वेद न शिकलेल्या किंवा श्रद्धा नसलेल्या ब्राह्मणाला श्राद्धाचे द्रव्य दिल्यास, तेही त्याच्यासाठीच असते.
गुरावभक्तस्य कर्म बलिर्भुङ्क्ते न संशयः । दक्षिणायाश्च यद्ध्यानं स्तोत्रं पूजाविधिक्रमम्
जे ब्राह्मण जातीबाहेरील स्त्रीचे पती आहेत, अशा ब्राह्मणांना दिलेले दान, अयोग्य द्विजांनी केलेला यज्ञ किंवा अशुद्ध व्यक्तीने केलेली पूजा—
तत्सर्वं कण्वशाखोक्तं प्रवक्ष्यामि निशामय । पुरा सम्प्राप्य तां यज्ञः कर्मदक्षां च दक्षिणाम्
गुरूभक्ती नसलेल्या व्यक्तीचे सर्व कर्म बळीच भोगतो, यात शंका नाही; तसेच दक्षिणेचे ध्यान, स्तोत्र, पूजा यांची पद्धत—
मुमोहास्याः स्वरूपेण तुष्टाव कामकातरः । यज्ञ उवाच पुरा गोलोकगोपी त्वं गोपीनां प्रवरा वरा
हे सर्व कण्व शाखेत सांगितले आहे, ते मी आता सांगतो, ऐक. पूर्वी, यज्ञ आणि दक्षिणा, कर्मकुशल होऊन तिला मिळवून—