धर्मदः सुखदः शश्वत्प्रीतिदः शान्तिदः सदा । सम्मानैर्दीप्यमानश्च मानदो मानखण्डनः
तो धर्म देणारा, सुख देणारा, नेहमी प्रेम देणारा आणि शांतता देणारा आहे; सन्मानाने उजळलेला, तो सन्मान देतो आणि अपमान दूर करतो.
सारात्सारतरः स्वामी बन्धूनां बन्धुवर्धनः । न च भर्तुः समो बन्धुर्बन्धोर्बन्धुषु दृश्यते
सर्वांत श्रेष्ठ आणि आप्तांना वाढवणारा स्वामी हा सर्वात मौल्यवान आहे; सर्व नात्यांमध्ये पतीसारखा आप्त दुसरा कुणीही नाही.
भरणादेव भर्ता च पालनात्पतिरुच्यते । शरीरेशाच्च स स्वामी कामदः कान्त उच्यते
पालन करणारा म्हणून त्याला 'पती' म्हणतात आणि रक्षण करणारा म्हणून 'स्वामी' म्हणतात; शरीराचा स्वामी म्हणून तो इच्छा पूर्ण करणारा आणि प्रियकर म्हणून ओळखला जातो.
बन्धुश्च सुखवृद्ध्या च प्रीतिदानात्प्रियः स्मृतः । ऐश्वर्यदानादीशश्च प्राणेशात्प्राणनायकः
सुख वाढवून आणि प्रेम देऊन तो मित्र म्हणून ओळखला जातो; संपत्ती देणारा म्हणून तो ईश्वर, आणि प्राणांचा स्वामी म्हणून तो प्राणनायक आहे.
रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात्परः । पुत्रस्तु स्वामिनः शुक्राज्जायते तेन स प्रियः
आनंद देतो म्हणून त्याला रमण म्हणतात, आणि प्रियकर — प्रियाहून प्रिय दुसरा कोणी नाही; पुत्र हा स्वामीच्या वीर्यापासून जन्मतो म्हणून तोही प्रिय असतो.
शतपुत्रात्परः स्वामी कुलजानां प्रियः सदा । असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा
कुळातील स्त्रीसाठी स्वामी हा शंभर पुत्रांपेक्षा अधिक प्रिय असतो; पण जिचा जन्म वाईट कुळात झाला आहे, ती आपल्या प्रियकराला ओळखू शकत नाही.
स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दक्षिणा । प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च सर्वाणि च तपांसि च
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान, सर्व यज्ञांत दान, पृथ्वीची प्रदक्षिणा आणि सर्व तप —
सर्वाण्येव व्रतादीनि महादानानि यानि च । उपोषणानि पुण्यानि यानि यानि श्रुतानि च
सर्व व्रते, मोठी दाने, उपवास आणि ज्या ज्या पुण्यकर्मांची ऐकू येते ती सर्व —
गुरुसेवा विप्रसेवा देवसेवादिकं च यत् । स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम्
गुरू, ब्राह्मण, देव यांची सेवा आणि इतर सर्व सेवा — या सगळ्यांपैकी एकही गोष्ट स्वामीच्या पायांची सेवा करण्याच्या सोळाव्या भागाएवढीही नाही.
गुरुविप्रेन्द्रदेवेषु सर्वेभ्यश्च पतिर्गुरुः । विद्यादाता यथा पुंसां कुलजानां तथा प्रियः
गुरू, ब्राह्मण, देव आणि इतर सर्वांमध्ये पतीच खरा गुरू आहे; जसा विद्या देणारा पुरुषांना प्रिय असतो, तशीच कुळातील स्त्रियांना पती प्रिय असतो.
गोपीनां लक्षकोटीनां गोपानां च तथैव च । ब्रह्माण्डानामसंख्यानां तत्रस्थानां तथैव च
लक्षावधी गोपींमध्ये, तसेच गोपांमध्ये, आणि अगणित ब्रह्मांडांमध्ये व तेथील रहिवाशांमध्ये —
विश्वादिगोलकान्तानामीश्वरी यत्प्रसादतः । अहं न जाने तं कान्तं स्त्रीस्वभावो दुरत्ययः
सर्व विश्वांची आणि गोलोकाची स्वामिनी जिच्या कृपेने मिळते, त्या प्रियकराला मी ओळखत नाही; स्त्रियांचा स्वभाव पार करणं कठीण आहे.
इत्युक्त्वा राधिका कृष्णं तत्र दध्यौ स्वभक्तितः । रुरोद प्रेम्णा सा राधा नाथ नाथेति चाब्रवीत्
असं म्हणून राधिकेने आपल्या भक्तीने कृष्णाचा ध्यान केला; राधा प्रेमाने रडू लागली आणि म्हणाली, 'नाथा, नाथा!'
दर्शनं देहि रमण दीना विरहदुःखिता । अथ सा दक्षिणा देवी ध्वस्ता गोलोकतो मुने
'रमणा, मला दर्शन दे! मी दुःखी आहे, विरहाने व्याकुळ झाले आहे.' मग ती दक्षिणेकडील देवी गोलोकातून खाली पडली, हे मुनी.
सुचिरं च तपस्तप्त्वा विवेश कमलातनौ । अथ देवादयः सर्वे यज्ञं कृत्वा सुदुष्करम्
खूप काळ कठोर तप करून ती कमलासमान देहात प्रवेशली; त्यानंतर सर्व देवांनी अतिशय कठीण यज्ञ केला.
नालभंस्ते फलं तेषां विषण्णाः प्रययुर्विधिम् । विधिर्निवेदनं श्रुत्वा देवादीनां जगत्पतिम्
त्यांना त्याचा फल मिळालं नाही, म्हणून निराश होऊन ते विधीकडे गेले; देवांचं निवेदन ऐकून जगाचा स्वामी —
दध्यौ च सुचिरं भक्त्या प्रत्यादेशमवाप सः । नारायणश्च भगवान् महालक्ष्याश्च देहतः
त्याने खूप काळ भक्तीभावाने ध्यान केले आणि त्याला देवतेचा आदेश मिळाला. मग भगवंत नारायण आणि महालक्ष्मी त्यांच्या देहातून प्रकट झाले.
विनिष्कृष्य मर्त्यलक्ष्मीं ब्रह्मणे दक्षिणां ददौ । ब्रह्मा ददौ तां यज्ञाय पूरणार्थं च कर्मणाम्
त्यांनी मर्त्य लक्ष्मीला बाहेर काढून ब्रह्माला दक्षिणा म्हणून दिली. ब्रह्माने ती यज्ञाच्या पूर्णतेसाठी यज्ञाला दिली.
यज्ञः सम्पूज्य विधिवत्तां तुष्टाव तदा मुदा । तप्तकाञ्चनवर्णाभां चन्द्रकोटिसमप्रभाम्
यज्ञाने तिला विधिपूर्वक पूजून आनंदाने स्तुती केली. ती तांबड्या सोन्यासारखी तेजस्वी होती, तिच्या तेजाने कोटी चंद्रांइतकी उजळ होती.
अतीव कमनीयां च सुन्दरीं सुमनोहराम् । कमलास्यां कोमलाङ्गीं कमलायतलोचनाम्
ती अतिशय सुंदर, मोहक आणि मनमोहक होती. तिचा चेहरा कमळासारखा, अंग नाजूक आणि डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे होते.
कमलासनपूज्यां च कमलाङ्गसमुद्भवाम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां बिम्बोष्ठीं सुदतीं सतीम्
ती कमळावर बसणाऱ्या ब्रह्माला पूज्य, कमळासारख्या अंगातून जन्मलेली, अग्निपरिक्षित वस्त्र घातलेली, बिंब फळासारखे ओठ, सुंदर दात आणि शुद्ध वागणूक असलेली होती.
बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम्
तिच्या केसांचा गुच्छ मोगऱ्याच्या फुलांच्या माळांनी सजलेला होता. तिच्या चेहऱ्यावर हलकी स्मित आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी अलंकृत होती.
सुवेषाढ्यां च सुस्नातां मुनिमानसमोहिनीम् । कस्तूरीबिन्दुभिः सार्धं सुगन्धिचन्दनेन्दुभिः
ती सुंदर वस्त्रांनी सजलेली, अंघोळ करून ताजी, ऋषींच्या मनाला मोहून टाकणारी, तिच्या अंगावर कस्तुरीचे ठिपके, सुगंधी चंदन आणि चंद्रप्रभा लावलेली होती.
सिन्दूरबिन्दुनाल्पेनाप्यलकाधःस्थलोज्ज्वलाम् । सुप्रशस्तनितम्बाढ्यां बृहच्छ्रोणिपयोधराम्
केसांच्या रेषेखाली थोडासा कुंकवाचा ठिपका चमकत होता. तिचे कंबर आणि नितंब सुंदर, जाड जांघा आणि उन्नत स्तन होते.
कामदेवाधाररूपां कामबाणप्रपीडिताम् । तां दृष्ट्वा रमणीयां च यज्ञो मूर्च्छामवाप ह
ती कामदेवाचा आधार असलेली, कामबाणांनी व्याकुळ झालेली होती. तिचे सौंदर्य पाहून यज्ञाला भान हरपले.
पत्नीं तामेव जग्राह विधिबोधितपूर्वकम् । दिव्यं वर्षशतं चैव तां गृहीत्वा तु निर्जने
विधिप्रमाणे त्याने तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले आणि तिला घेऊन दिव्य शंभर वर्षे एकांतात राहिला.
यज्ञो रेमे मुदा युक्तो रामेशो रमया सह । गर्भं दधार सा देवी दिव्यं द्वादशवर्षकम्
यज्ञाने रमेशी आनंदाने रमण केले. ती देवी बारा वर्षे दिव्य गर्भ धारण करून राहिली.
ततः सुषाव पुत्रं च फलं वै सर्वकर्मणाम् । परिपूर्णे कर्मणि च तत्पुत्रः फलदायकः
मग तिने एक पुत्र जन्माला घातला, जो सर्व कर्मांचे फळ होता. कर्म पूर्ण झाल्यावर तो पुत्र सर्वांना फळ देणारा झाला.
यज्ञो दक्षिणया सार्धं पुत्रेण च फलेन च । कर्मिणां फलदाता चेत्येवं वेदविदो विदुः
यज्ञ, दक्षिणा आणि पुत्र हे मिळून वेदज्ञ लोक कर्माचे फळ देणारे आहेत असे ओळखतात.
यज्ञश्च दक्षिणां प्राप्य पुत्रं च फलदायकम् । फलं ददौ च सर्वेभ्यः कर्मणां चैव नारद
यज्ञाने दक्षिणा आणि फळ देणारा पुत्र मिळवून सर्वांना कर्माचे फळ दिले, हे नारद.