गोपी सुशीला गोलोके पुराऽऽसीत्प्रेयसी हरेः । राधा प्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा
सुशील गोपी पूर्वी गोलोकात राहत होती, ती हरिची प्रिय होती. त्या सर्व गोपींमध्ये राधा मुख्य, तिच्याशी समकक्ष, भाग्यवान, मान्य आणि मनमोहक होती.
अतीव सुन्दरी रामा सुभगा सुदती सती । विद्यावती गुणवती चातिरूपवती सती
ती अतिशय सुंदर, आकर्षक, भाग्यशाली, सुंदर दातांची, पवित्र, विद्वान, गुणी आणि अनुपम रूपाची, तसेच पतिव्रता होती.
कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललोचना । सुश्रोणी सुस्तनी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता
ती कलाप्रवीण, कोमल अंगाची, मनोहर, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर कंबर आणि उरोजांची, सावळी वर्णाची आणि वटवृक्षासारखी बांध्याची होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या रत्नालङ्कारभूषिता । श्वेतचम्पकवर्णाभा बिम्बोष्ठी मृगलोचना
तिच्या चेहऱ्यावर हलकी हसू आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती. तिचा रंग पांढऱ्या चंपकासारखा, ओठ बिंबासारखे लाल, आणि डोळे हरिणासारखे होते.
कामशास्त्रेषु निपुणा कामिनी हंसगामिनी । भावानुरक्ता भावज्ञा कृष्णस्य प्रियभामिनी
ती प्रेमशास्त्रात निपुण, प्रेमळ, हंसासारखी चालणारी, भावनेने एकनिष्ठ, भावनांची जाण असलेली आणि कृष्णाची प्रिय होती.
रसज्ञा रसिका रासे रासेशस्य रसोत्सुका । उवासादक्षिणे क्रोडे राधायाः पुरतः पुरा
ती रसाची जाण असलेली, रसिक, रासातील आनंदासाठी उत्सुक, आणि पूर्वी राधेच्या उजव्या बाजूला बसलेली होती.
सम्बभूवानम्रमुखो भयेन मधुसूदनः । दृष्ट्वा राधां च पुरतो गोपीनां प्रवरोत्तमाम्
मधुसूदनाने समोर राधेला — गोपींमध्ये सर्वश्रेष्ठ — पाहून, तो नम्र आणि घाबरलेला झाला.
कामिनीं रक्तवदनां रक्तपङ्कजलोचनाम् । कोपेन कम्पिताङ्गीं च कोपेन स्फुरिताधराम्
त्याने तिला प्रेमळ, लालबुंद चेहरा आणि कमळासारखे लाल डोळे असलेली, रागाने थरथरणारी आणि ओठ कंपित होत असलेली पाहिली.
वेगेन तां तु गच्छन्तीं विज्ञाय तदनन्तरम् । विरोधभीतो भगवानन्तर्धानं चकार सः
तिच्या वेगाने निघून जाण्याची जाणीव होताच, आणि विरोधाची भीती वाटून, भगवान क्षणात अदृश्य झाला.
पलायन्तं च कान्तं च शान्तं सत्त्वं सुविग्रहम् । विलोक्य कम्पिता गोप्यः सुशीलाद्यास्ततो भिया
आपला प्रिय पळून जातोय, त्याचे शांत आणि तेजस्वी रूप पाहून, सुशील व इतर गोपी भीतीने थरथरत त्याच्याकडे पाहू लागल्या.
विलोक्य लम्पटं तत्र गोपीनां लक्षकोटयः । पुटाञ्जलियुता भीता भक्तिनम्रात्मकन्धराः
त्या ठिकाणी लंपटाला पाहून, लक्षावधी गोपी हात जोडून, भीतीने आणि भक्तिभावाने मान झुकवून उभ्या राहिल्या.
रक्ष रक्षेत्युक्तवन्त्यो देवीमिति पुनः पुनः । ययुर्भयेन शरणं यस्याश्चरणपङ्कजे
त्या पुन्हा पुन्हा 'रक्षा करा, रक्षा करा' असे देवीला म्हणू लागल्या आणि भीतीने तिच्या चरणकमळात शरण गेल्या.
त्रिलक्षकोटयो गोपाः सुदामादय एव च । ययुर्भयेन शरणं तत्पादाब्जे च नारद
त्रिलक्ष गोप आणि सुदामा व इतरही, हे नारद, भीतीने तिच्या चरणकमळात शरण गेले.
पलायन्तं च कान्तं च विज्ञाय परमेश्वरी । पलायन्तीं सहचरीं सुशीलां च शशाप सा
आपला प्रिय पळून जातोय हे जाणून, परात्पर देवीने पळणाऱ्या सुशीलेला शाप दिला.
अद्यप्रभृति गोलोकं सा चेदायाति गोपिका । सद्यो गमनमात्रेण भस्मसाच्च भविष्यति
आजपासून ती गोपी जर गोलोकात आली, तर येताक्षणीच ती राख होईल.
इत्येवमुक्त्वा तत्रैव देवदेवेश्वरी रुषा । रासेश्वरी रासमध्ये रासेशमाजुहाव ह
असे म्हणून, देवतांचा अधीश्वरी रागाने, रासमध्येत रासेश्वराला बोलावले.
नालोक्य पुरतः कृष्णं राधा विरहकातरा । युगकोटिसमं मेने क्षणभेदेन सुव्रता
समोर कृष्ण दिसत नाही म्हणून, विरहाने व्याकुळ राधेला एक क्षणही कोटी युगांसारखा वाटू लागला.
हे कृष्ण प्राणनाथेशागच्छ प्राणाधिकप्रिय । प्राणाधिष्ठातृदेवेश प्राणा यान्ति त्वया विना
'हे कृष्ण, प्राणनाथा, या! प्राणाहून प्रिय, प्राणांचे अधिपती, तुझ्याशिवाय माझे प्राण जात आहेत,' असे ती म्हणू लागली.
स्त्रीगर्वः पतिसौभाग्याद्वर्धते च दिने दिने । सुखं च विपुलं यस्मात्तं सेवेद्धर्मतः सदा
स्त्रीला पतीच्या सौभाग्यामुळे तिचा अभिमान दिवसेंदिवस वाढत जातो. म्हणून ती नेहमी धर्माप्रमाणे पतीची सेवा करावी, कारण यामुळे तिला मोठं सुख मिळतं.
पतिर्बन्धुः कुलस्त्रीणामधिदेवः सदागतिः । परसम्पत्स्वरूपश्च मूर्तिमान् भोगदः सदा
कुळातील स्त्रियांसाठी पती हा मित्र, रक्षण करणारा देव आणि कायमचा आधार असतो; तोच समृद्धीचं मूर्तिमंत रूप आहे आणि नेहमी सुख देणारा आहे.
धर्मदः सुखदः शश्वत्प्रीतिदः शान्तिदः सदा । सम्मानैर्दीप्यमानश्च मानदो मानखण्डनः
तो धर्म देणारा, सुख देणारा, नेहमी प्रेम देणारा आणि शांतता देणारा आहे; सन्मानाने उजळलेला, तो सन्मान देतो आणि अपमान दूर करतो.
सारात्सारतरः स्वामी बन्धूनां बन्धुवर्धनः । न च भर्तुः समो बन्धुर्बन्धोर्बन्धुषु दृश्यते
सर्वांत श्रेष्ठ आणि आप्तांना वाढवणारा स्वामी हा सर्वात मौल्यवान आहे; सर्व नात्यांमध्ये पतीसारखा आप्त दुसरा कुणीही नाही.
भरणादेव भर्ता च पालनात्पतिरुच्यते । शरीरेशाच्च स स्वामी कामदः कान्त उच्यते
पालन करणारा म्हणून त्याला 'पती' म्हणतात आणि रक्षण करणारा म्हणून 'स्वामी' म्हणतात; शरीराचा स्वामी म्हणून तो इच्छा पूर्ण करणारा आणि प्रियकर म्हणून ओळखला जातो.
बन्धुश्च सुखवृद्ध्या च प्रीतिदानात्प्रियः स्मृतः । ऐश्वर्यदानादीशश्च प्राणेशात्प्राणनायकः
सुख वाढवून आणि प्रेम देऊन तो मित्र म्हणून ओळखला जातो; संपत्ती देणारा म्हणून तो ईश्वर, आणि प्राणांचा स्वामी म्हणून तो प्राणनायक आहे.
रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात्परः । पुत्रस्तु स्वामिनः शुक्राज्जायते तेन स प्रियः
आनंद देतो म्हणून त्याला रमण म्हणतात, आणि प्रियकर — प्रियाहून प्रिय दुसरा कोणी नाही; पुत्र हा स्वामीच्या वीर्यापासून जन्मतो म्हणून तोही प्रिय असतो.
शतपुत्रात्परः स्वामी कुलजानां प्रियः सदा । असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा
कुळातील स्त्रीसाठी स्वामी हा शंभर पुत्रांपेक्षा अधिक प्रिय असतो; पण जिचा जन्म वाईट कुळात झाला आहे, ती आपल्या प्रियकराला ओळखू शकत नाही.
स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दक्षिणा । प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च सर्वाणि च तपांसि च
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान, सर्व यज्ञांत दान, पृथ्वीची प्रदक्षिणा आणि सर्व तप —
सर्वाण्येव व्रतादीनि महादानानि यानि च । उपोषणानि पुण्यानि यानि यानि श्रुतानि च
सर्व व्रते, मोठी दाने, उपवास आणि ज्या ज्या पुण्यकर्मांची ऐकू येते ती सर्व —
गुरुसेवा विप्रसेवा देवसेवादिकं च यत् । स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम्
गुरू, ब्राह्मण, देव यांची सेवा आणि इतर सर्व सेवा — या सगळ्यांपैकी एकही गोष्ट स्वामीच्या पायांची सेवा करण्याच्या सोळाव्या भागाएवढीही नाही.
गुरुविप्रेन्द्रदेवेषु सर्वेभ्यश्च पतिर्गुरुः । विद्यादाता यथा पुंसां कुलजानां तथा प्रियः
गुरू, ब्राह्मण, देव आणि इतर सर्वांमध्ये पतीच खरा गुरू आहे; जसा विद्या देणारा पुरुषांना प्रिय असतो, तशीच कुळातील स्त्रियांना पती प्रिय असतो.