श्राद्धकाले स्वधास्तोत्रं यः शृणोति समाहितः । स लभेच्छ्राद्धसम्भूतं फलमेव न संशयः
जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी एकाग्रतेने स्वधा स्तोत्र ऐकतो, त्याला श्राद्धामुळे मिळणारं फळ नक्कीच मिळतं—यात काही शंका नाही.
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । प्रियां विनीतां स लभेत्साध्वीं पुत्रगुणान्विताम्
जो माणूस दिवसातील तीन संध्याकाळी 'स्वधा, स्वधा, स्वधे' असं पठण करतो, त्याला प्रिय, नम्र, सती, आणि गुणी पुत्र असलेली पत्नी मिळते.
पितॄणां प्राणतुल्या त्वं द्विजजीवनरूपिणी । श्राद्धाधिष्ठातृदेवी च श्राद्धादीनां फलप्रदा
तू पितरांसाठी प्राणासमान प्रिय आहेस, ब्राह्मणांच्या जीवनाचा आधार आहेस, श्राद्धाची अधिष्ठात्री देवी आहेस आणि श्राद्ध व इतर विधींचं फळ देणारी आहेस.
नित्या त्वं सत्यरूपासि पुण्यरूपासि सुव्रते । आविर्भावतिरोभावौ सृष्टौ च प्रलये तव
हे सुभ्रुते, तू नेहमीच आहेस, सत्यस्वरूप आहेस, पुण्यस्वरूप आहेस; सृष्टीच्या आरंभी आणि प्रलयाच्या वेळी तुझं प्रकट होणं आणि अदृश्य होणं होतं.
ॐ स्वस्तिश्च नमः स्वाहा स्वधा त्वं दक्षिणा तथा । निरूपिताश्चतुर्वेदैः प्रशस्ताः कर्मिणां पुनः
ॐ, स्वस्ति, नमः, स्वाहा, स्वधा आणि दक्षिणा—या सर्व गोष्टी चारही वेदांनी निश्चित केल्या आहेत आणि कर्म करणाऱ्यांनी त्यांची स्तुती केली आहे.
कर्मपूर्त्यर्थमेवैता ईश्वरेण विनिर्मिताः । इत्येवमुक्त्वा स ब्रह्मा ब्रह्मलोके स्वसंसदि
ही सर्व विधींची पूर्तता व्हावी म्हणून परमेश्वराने निर्माण केल्या; असं सांगून ब्रह्मदेव ब्रह्मलोकातील आपल्या सभेत स्थिर राहिले.
तस्थौ च सहसा सद्यः स्वधा साऽऽविर्बभूव ह । तदा पितृभ्यः प्रददौ तामेव कमलाननाम्
तेव्हा तिथे अचानक स्वधा देवी प्रकट झाली; त्यावेळी ब्रह्मदेवांनी कमलासारखा चेहरा असलेल्या तिला पितरांना दिलं.
तां सम्प्राप्य ययुस्ते च पितरश्च प्रहर्षिताः । स्वधास्तोत्रमिदं पुण्यं यः शृणोति समाहितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु वाञ्छितं फलमाप्नुयात्
ती मिळाल्यावर पितर अत्यंत आनंदी झाले; जो कोणी एकाग्रतेने हे पुण्यदायी स्वधा स्तोत्र ऐकतो, तो जणू सर्व तीर्थात स्नान केल्यासारखा होतो आणि इच्छित फळ मिळवतो.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे स्वधोपाख्यानवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिशोऽध्यायः
अशा प्रकारे अठरा हजार श्लोक असलेल्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराणाच्या नवव्या स्कंधातील नारायण-नारद संवादातील 'स्वधा उपाख्यानाचे वर्णन' हा चव्वेचाळीसावा अध्याय संपला.
दक्षिणोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच उक्तं स्वाहास्वधाख्यानं प्रशस्तं मधुरं परम् । वक्ष्यामि दक्षिणाख्यानं सावधानो निशामय
दक्षिणा उपाख्यानाचे वर्णन श्री नारायण म्हणाले—स्वाहा आणि स्वधा यांचे मधुर व श्रेष्ठ चरित्र सांगितले. आता मी दक्षिणा उपाख्यान सांगतो, ते तू लक्ष देऊन ऐक.
गोपी सुशीला गोलोके पुराऽऽसीत्प्रेयसी हरेः । राधा प्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा
सुशील गोपी पूर्वी गोलोकात राहत होती, ती हरिची प्रिय होती. त्या सर्व गोपींमध्ये राधा मुख्य, तिच्याशी समकक्ष, भाग्यवान, मान्य आणि मनमोहक होती.
अतीव सुन्दरी रामा सुभगा सुदती सती । विद्यावती गुणवती चातिरूपवती सती
ती अतिशय सुंदर, आकर्षक, भाग्यशाली, सुंदर दातांची, पवित्र, विद्वान, गुणी आणि अनुपम रूपाची, तसेच पतिव्रता होती.
कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललोचना । सुश्रोणी सुस्तनी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता
ती कलाप्रवीण, कोमल अंगाची, मनोहर, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर कंबर आणि उरोजांची, सावळी वर्णाची आणि वटवृक्षासारखी बांध्याची होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या रत्नालङ्कारभूषिता । श्वेतचम्पकवर्णाभा बिम्बोष्ठी मृगलोचना
तिच्या चेहऱ्यावर हलकी हसू आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती. तिचा रंग पांढऱ्या चंपकासारखा, ओठ बिंबासारखे लाल, आणि डोळे हरिणासारखे होते.
कामशास्त्रेषु निपुणा कामिनी हंसगामिनी । भावानुरक्ता भावज्ञा कृष्णस्य प्रियभामिनी
ती प्रेमशास्त्रात निपुण, प्रेमळ, हंसासारखी चालणारी, भावनेने एकनिष्ठ, भावनांची जाण असलेली आणि कृष्णाची प्रिय होती.
रसज्ञा रसिका रासे रासेशस्य रसोत्सुका । उवासादक्षिणे क्रोडे राधायाः पुरतः पुरा
ती रसाची जाण असलेली, रसिक, रासातील आनंदासाठी उत्सुक, आणि पूर्वी राधेच्या उजव्या बाजूला बसलेली होती.
सम्बभूवानम्रमुखो भयेन मधुसूदनः । दृष्ट्वा राधां च पुरतो गोपीनां प्रवरोत्तमाम्
मधुसूदनाने समोर राधेला — गोपींमध्ये सर्वश्रेष्ठ — पाहून, तो नम्र आणि घाबरलेला झाला.
कामिनीं रक्तवदनां रक्तपङ्कजलोचनाम् । कोपेन कम्पिताङ्गीं च कोपेन स्फुरिताधराम्
त्याने तिला प्रेमळ, लालबुंद चेहरा आणि कमळासारखे लाल डोळे असलेली, रागाने थरथरणारी आणि ओठ कंपित होत असलेली पाहिली.
वेगेन तां तु गच्छन्तीं विज्ञाय तदनन्तरम् । विरोधभीतो भगवानन्तर्धानं चकार सः
तिच्या वेगाने निघून जाण्याची जाणीव होताच, आणि विरोधाची भीती वाटून, भगवान क्षणात अदृश्य झाला.
पलायन्तं च कान्तं च शान्तं सत्त्वं सुविग्रहम् । विलोक्य कम्पिता गोप्यः सुशीलाद्यास्ततो भिया
आपला प्रिय पळून जातोय, त्याचे शांत आणि तेजस्वी रूप पाहून, सुशील व इतर गोपी भीतीने थरथरत त्याच्याकडे पाहू लागल्या.
विलोक्य लम्पटं तत्र गोपीनां लक्षकोटयः । पुटाञ्जलियुता भीता भक्तिनम्रात्मकन्धराः
त्या ठिकाणी लंपटाला पाहून, लक्षावधी गोपी हात जोडून, भीतीने आणि भक्तिभावाने मान झुकवून उभ्या राहिल्या.
रक्ष रक्षेत्युक्तवन्त्यो देवीमिति पुनः पुनः । ययुर्भयेन शरणं यस्याश्चरणपङ्कजे
त्या पुन्हा पुन्हा 'रक्षा करा, रक्षा करा' असे देवीला म्हणू लागल्या आणि भीतीने तिच्या चरणकमळात शरण गेल्या.
त्रिलक्षकोटयो गोपाः सुदामादय एव च । ययुर्भयेन शरणं तत्पादाब्जे च नारद
त्रिलक्ष गोप आणि सुदामा व इतरही, हे नारद, भीतीने तिच्या चरणकमळात शरण गेले.
पलायन्तं च कान्तं च विज्ञाय परमेश्वरी । पलायन्तीं सहचरीं सुशीलां च शशाप सा
आपला प्रिय पळून जातोय हे जाणून, परात्पर देवीने पळणाऱ्या सुशीलेला शाप दिला.
अद्यप्रभृति गोलोकं सा चेदायाति गोपिका । सद्यो गमनमात्रेण भस्मसाच्च भविष्यति
आजपासून ती गोपी जर गोलोकात आली, तर येताक्षणीच ती राख होईल.
इत्येवमुक्त्वा तत्रैव देवदेवेश्वरी रुषा । रासेश्वरी रासमध्ये रासेशमाजुहाव ह
असे म्हणून, देवतांचा अधीश्वरी रागाने, रासमध्येत रासेश्वराला बोलावले.
नालोक्य पुरतः कृष्णं राधा विरहकातरा । युगकोटिसमं मेने क्षणभेदेन सुव्रता
समोर कृष्ण दिसत नाही म्हणून, विरहाने व्याकुळ राधेला एक क्षणही कोटी युगांसारखा वाटू लागला.
हे कृष्ण प्राणनाथेशागच्छ प्राणाधिकप्रिय । प्राणाधिष्ठातृदेवेश प्राणा यान्ति त्वया विना
'हे कृष्ण, प्राणनाथा, या! प्राणाहून प्रिय, प्राणांचे अधिपती, तुझ्याशिवाय माझे प्राण जात आहेत,' असे ती म्हणू लागली.
स्त्रीगर्वः पतिसौभाग्याद्वर्धते च दिने दिने । सुखं च विपुलं यस्मात्तं सेवेद्धर्मतः सदा
स्त्रीला पतीच्या सौभाग्यामुळे तिचा अभिमान दिवसेंदिवस वाढत जातो. म्हणून ती नेहमी धर्माप्रमाणे पतीची सेवा करावी, कारण यामुळे तिला मोठं सुख मिळतं.
पतिर्बन्धुः कुलस्त्रीणामधिदेवः सदागतिः । परसम्पत्स्वरूपश्च मूर्तिमान् भोगदः सदा
कुळातील स्त्रियांसाठी पती हा मित्र, रक्षण करणारा देव आणि कायमचा आधार असतो; तोच समृद्धीचं मूर्तिमंत रूप आहे आणि नेहमी सुख देणारा आहे.