यं पर्येति च विश्वात्मा सहस्रकिरणः स्वराट् । सग्रहर्क्षगणोपेतः सोऽयं कनकपर्वतः
हा सुवर्णपर्वत, ज्याभोवती विश्वाचा आत्मा असलेला सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांसह फिरतो, तोच आहे.
आत्मानं मनुते श्रेष्ठं वरिष्ठं च धराभृताम् । सर्वेषामहमेवाग्र्यो नास्ति लोकेषु मत्समः
तो स्वतःला सर्व पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वोत्तम समजतो, आणि म्हणतो, 'सर्वांत मीच मोठा आहे; जगात माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही.'
एवंमानाभिमानं तं स्मृत्वोच्छ्वासो मयोज्झितः । अस्तु नैतावता कृत्यं तपोबलवतां नग । प्रसङ्गतो मयोक्तं ते गमिष्यामि निजं गृहम्
त्याचा तो अभिमान आणि गर्व आठवून मी उसासा टाकला. पण हे पर्वतराज, तपश्चर्येने बलवान असणाऱ्यांसाठी हे काहीच नाही. मी हे सहज सांगितलं; आता मी माझ्या घरी जातो.
देवीमाहात्म्ये विन्ध्योपाख्यानवर्णनम् सूतउवाच एवं समुपदिश्यायं देवर्षिः परमः स्वराट् । जगाम ब्रह्मणो लोकं स्वैरचारी महामुनिः
देवीच्या महात्म्यात विंध्याख्यानाचं वर्णन. सूत म्हणाले: अशा प्रकारे उपदेश मिळाल्यावर तो श्रेष्ठ देवऋषी, स्वेच्छेने फिरणारा महर्षी, ब्रह्माच्या लोकात गेला.
गते मुनिवरे विन्ध्यश्चिन्तां लेभेऽनपायिनीम् । नैव शान्तिं स लेभे च सदान्तःकृतशोचनः
मुनिवर निघून गेल्यावर विंध्य पर्वताला सततची चिंता लागून राहिली; त्याला कधीच शांती मिळाली नाही आणि तो नेहमीच अंतर्मुख दुःखी राहिला.
कथं किं त्वत्र मे कार्यं कथं मेरुं जयाम्यहम् । नैव शान्तिं लभे नापि स्वास्थ्यं मे मानसे भवेत्
इथे मी काय करावं? मी मेरूला कसा मागे टाकू? मला शांती मिळत नाही, आणि मनालाही कधीच शांतता मिळत नाही.
(धिगुत्साहं च मानं च धिङ्मे कीर्तिं च धिक्कुलम्) धिग्बलं मे पौरुषं धिक् स्मृतं पूर्वैर्महात्मभिः । एवं चिन्तयमानस्य विन्ध्यस्य मनसि स्फुटम्
(फुकट माझा उत्साह आणि गर्व, फुकट माझी कीर्ती आणि घराणं,) फुकट माझं बळ आणि पुरुषार्थ, फुकट पूर्वज महात्म्यांनी सांगितलेलं; अशा स्पष्ट विचारांनी विंध्याच्या मनात गोंधळ निर्माण झाला.
प्रादुर्भूता मतिः कार्ये कर्तव्ये दोषकारिणी । मेरुप्रदक्षिणां कुर्वन्नित्यमेव दिवाकरः
त्याच्या मनात एक निश्चय निर्माण झाला, जो करायला घेतला तर दोष निर्माण करणारा होता: सूर्य नेहमी मेरूची प्रदक्षिणा करतो.
सग्रहर्क्षगणोपेतः सदा दृप्यत्ययं नगः । तस्य मार्गस्य संरोधं करिष्यामि निजैः करैः
ग्रह आणि ताऱ्यांसह तो पर्वत नेहमीच गर्वाने वावरतो; मी माझ्या सामर्थ्याने त्याचा मार्ग रोखून धरतो.
तदा निरुद्धो द्युमणिः परिक्रामेत्कथं नगम् । एवं मार्गे निरुद्धे तु मया दिनकरस्य च
मग सूर्य अडवला गेला तर तो पर्वताभोवती कसा फिरेल? अशा प्रकारे मी सूर्याचा आणि दिवसाचा मार्ग अडवल्यावर काय होईल?
भग्नदर्पो दिव्यनगो भविष्यति विनिश्चयम् । एवं निश्चित्य विन्ध्याद्रिः खं स्पृशन् ववृधे भुजैः
विंध्याने असं ठरवलं की, 'तो गर्विष्ठ दिव्य नाग नक्कीच नम्र होईल.' असं ठरवून विंध्य पर्वताने आपले हात आकाशाला भिडवण्यासाठी वाढवले.
महोन्नतैः शृङ्गवरैः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः । कदोदेष्यति भास्वांस्तं रोधयिष्याम्यहं कदा
त्याच्या उंचच उंच शिखरांनी सगळीकडे पसरून तो स्थिर उभा राहिला. 'कधी सूर्य उगवेल? कधी मी त्याला अडवेन?' असं तो मनात विचार करू लागला.
एवं सञ्चिन्तयानस्य सा व्यतीयाय शर्वरी । प्रभातं विमलं जज्ञे दिशो वितिमिराः करैः
अशा विचारात असताना रात्र संपली; स्वच्छ सकाळ झाली आणि सूर्याच्या किरणांनी दिशांमधील अंधार नाहीसा झाला.
कुर्वन्स निर्गतो भानुरुदयायोदये गिरौ । प्रकाशते स्म विमलं नभो भानुकरैः शुभैः
सूर्य पर्वतावरून उगवायला निघाला आणि त्याच्या शुभ्र किरणांनी आकाश उजळू लागलं.
विकासं नलिनी भेजे मीलनं च कुमुद्वती । स्वानि कार्याणि सर्वे च लोकाः समुपतस्थिरे
कमळ फुललं, कुमुदिनी मिटली आणि सर्व लोकांनी आपापली कामं सुरू केली.
हव्यं कव्यं भूतबलिं देवानां च प्रवर्धयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्नविभागेन त्विषां पतिः
सूर्याच्या सकाळ, दुपार आणि मध्यान्ह या विभागांनी देव, पितर आणि भूतांसाठीच्या समिधा वाढल्या आणि देवांचे कल्याण घडले.
एवं प्राचीं तथाग्नेयीं समाश्वास्य वियोगिनीम् । ज्वलन्तीं चिरकालीनविरहादिव कामिनीम्
पूर्व आणि आग्नेय दिशा जणू प्रियकराच्या विरहाने जळणाऱ्या प्रेयसीसारख्या होत्या; सूर्याने त्यांना धीर दिला आणि पुढे गेला.
भास्करोऽथ कृशानोश्च दिशं नूनं विहाय च । याम्यां गन्तुं ततस्तूर्णं प्रतस्थे कमलाकरः
मग सूर्याने अग्नीच्या दिशेला सोडून, कमळाचा स्वामी दक्षिण दिशेकडे जायला झपाट्याने निघाला.
न शशाकाग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत् । अनूरुरुवाच भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निरुध्य गगनं स्थितः
तो पुढे जाऊ शकला नाही; तेव्हा अनूरूने सांगितलं, 'हे सूर्य, विंध्याने गर्वाने आकाश अडवलं आहे.'
स्पर्धते मेरुणा प्रेप्सुस्त्वद्दत्तां च प्रदक्षिणाम् । सूत उवाच अनूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता ह्यास चिन्तयन्
'तो मेरूशी स्पर्धा करतो आणि तुझ्या दिलेल्या प्रदक्षिणेची इच्छा धरतो.' कथाकार म्हणतो: अनूरूचे शब्द ऐकून सूर्य विचार करू लागला.
अहो गगनमार्गोऽपि रुध्यते चातिविस्मयः । प्रायः शूरो न किं कुर्यादुत्पथे वर्त्मनि स्थितः
'अरे, आकाशाचा मार्गही अडवला गेला — किती आश्चर्य आहे! खरोखर, जो वीर आहे तो अपथावर उभा राहिला तर काहीही करू शकतो.'
निरुद्धो नो वाजिमार्गो दैवं हि बलवत्तरम् । राहुबाहुग्रहव्यग्रो यः क्षणं नावतिष्ठते
'माझा घोड्यांचा मार्ग अडवला गेला; नशीब खरंच बलवान असतं. राहूही, पकडायला उतावीळ असला तरी, एक क्षणही थांबत नाही.'
स चिरं रुद्धमार्गोऽपि किं करोति विधिर्बली । एवं च मार्गे संरुद्धे लोकाः सर्वे च सेश्वराः
'मार्ग कितीही काळ अडवला गेला तरी, बलवान नशिबाने काय करू शकत नाही?' अशा प्रकारे मार्ग अडवल्यावर सर्व लोक आणि त्यांचे स्वामी—'
नान्वविन्दन्त शरणं कर्तव्यं नान्वपद्यत । चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानन्ति सूर्यतः
'कुठेच आश्रय किंवा उपाय सापडला नाही. चित्रगुप्त आणि इतर सर्व सूर्यामुळेच काळ ओळखतात.'
संरुद्धो विन्ध्यगिरिणा अहो दैवविपर्ययः । यदा निरुद्धः सविता गिरिणा स्पर्धया तदा
'विंध्य पर्वताने अडवलं — काय विचित्र नशिबाचं उलटंफेर! जेव्हा सूर्य पर्वताच्या स्पर्धेमुळे अडवला गेला—'
नष्टः स्वाहास्वधाकारो नष्टप्रायमभूज्जगत् । एवं च पाश्चिमा लोका दाक्षिणात्यास्तथैव च
'स्वाहा आणि स्वधा या उच्चारांचा पत्ता हरवला आणि जग जवळजवळ नष्ट झालं. अशा प्रकारे पश्चिम आणि दक्षिण दिशाही—'
निद्रामीलितचक्षुष्का निशामेव प्रपेदिरे । प्राञ्चस्तथोत्तराहाश्च तीक्ष्णतापप्रतापिताः
'डोळे झाकून झोपेत गेलेल्या, रात्रीसारख्या झाल्या; तर पूर्व आणि उत्तर दिशा तीव्र उन्हाने भाजल्या गेल्या.'
मृता नष्टाश्च भग्नाश्च विनाशमभजन् प्रजाः । हाहाभूतं जगत्सर्वं स्वधाकव्यविवर्जितम् । देवाः सेन्द्राः समुद्विग्नाः किं कुर्म इतिवादिनः
'प्राणी मरू लागले, हरवले, तुटले आणि नष्ट झाले. सगळं जग हंबरडा फोडू लागलं, पितर आणि देव यांना समिधा मिळेनाशी झाली. देव, इंद्रासह, घाबरले आणि म्हणू लागले, "आता काय करावं?"'
रुद्रप्रार्थनम् सूत उवाच ततः सर्वे सुरगणा महेन्द्रप्रमुखास्तदा । पद्मयोनिं पुरस्कृत्य रुद्रं शरणमन्वयुः
सूत म्हणाले, त्या वेळी सर्व देवता, महेंद्र यांच्या पुढाकाराने, कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माला पुढे करून, रुद्राच्या आश्रयाला गेले.
उपतस्थुः प्रणतिभिः स्तोत्रैश्चारुविभूतिभिः । देवदेवं गिरिशयं शशिलोलितशेखरम्
त्यांनी देवतांचा देव, पर्वतावर राहणारा, चंद्रकोरीने शोभणारा शंकर, याची नम्रतेने वंदन करून, सुंदर स्तोत्रांनी आणि गौरवाने पूजा केली.