नारद उवाच स्वधापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं महामुने । श्रोतुमिच्छामि यत्नेन वद वेदविदांवर
नारद म्हणाले: हे महर्षे, मला 'स्वधा'च्या पूजेची पद्धत, ध्यान आणि स्तोत्र ऐकायचे आहे. कृपया मला ते सांग.
श्रीनारायण उवाच ध्यानं च स्तवनं ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वमङ्गलम् । सर्वं जानासि च कथं ज्ञातुमिच्छसि वृद्धये
श्री नारायण म्हणाले: ब्राह्मण, ध्यान आणि स्तवन, जे वेदात सांगितले आहे, ते सर्व मंगलमय आहे; तुला सर्व काही माहीत आहे, तरी वाढीसाठी तू ते का जाणून घ्यायचे इच्छितोस?
शरत्कृष्णत्रयोदश्यां मघायां श्राद्धवासरे । स्वधां सम्पूज्य यत्नेन ततः श्राद्धं समाचरेत्
शरद ऋतूतील शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला, मघा नक्षत्र असताना, श्राद्धाच्या दिवशी, आपल्याला आधी स्वधा देवीची काळजीपूर्वक पूजा करावी आणि मग श्राद्ध विधी करावा.
स्वधां नाभ्यर्च्य यो विप्रः श्राद्धं कुर्यादहंमतिः । न भवेत्फलभाक्सत्यं श्राद्धस्य तर्पणस्य च
जो ब्राह्मण स्वधा देवीची पूजा न करता श्राद्ध करतो, त्याला त्या श्राद्धाचं किंवा तर्पणाचं फळ मिळत नाही—हे अगदी खरं आहे.
ब्रह्मणो मानसीं कन्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् । पूज्यां वै पितृदेवानां श्राद्धानां फलदां भजे
मी ब्रह्मदेवांच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या, नेहमीच तरुण आणि स्थिर असलेल्या, पितरांना व देवांना पूज्य असलेल्या, श्राद्धाचं फळ देणाऱ्या स्वधा देवीला वंदन करतो.
इति ध्यात्वा शिलायां वा ह्यथवा मङ्गले घटे । दद्यात्पाद्यादिकं तस्यै मूलेनेति श्रुतौ श्रुतम्
अशा प्रकारे ध्यान करून, दगडावर किंवा शुभ कलशात, तिला पाद्य वगैरे वस्तू शास्त्रानुसार अर्पण कराव्यात.
ओं ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधादेव्यै स्वाहेति च महामुने । समुच्चार्य तु सम्पूज्य स्तुत्वा तां प्रणमेद् द्विजः
'ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधा देव्यै स्वाहा' असं उच्चारून, तिला नीट पूजा करून, स्तुती करून, ब्राह्मणाने तिला नमस्कार करावा.
स्तोत्रं शृणु मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मपुत्र विशारद । सर्ववाञ्छाप्रदं नॄणां ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा
हे श्रेष्ठ मुनी, ब्रह्मदेवांचे विद्वान पुत्र, लोकांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, ब्रह्मदेवांनी पूर्वी रचलेले स्तोत्र मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
श्रीनारायण उवाच स्वधोच्चारणमात्रेण तीर्थस्नायी भवेन्नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो वाजपेयफलं लभेत्
श्री नारायण म्हणाले—फक्त 'स्वधा' हे नाव उच्चारल्याने माणूस जणू सर्व तीर्थात स्नान केल्यासारखा होतो, सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि वाजपेय यज्ञाचं फळ मिळवतो.
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं यदि वारत्रयं स्मरेत् । श्राद्धस्य फलमाप्नोति बलेश्च तर्पणस्य च
कोणी जर दिवसातून तीनदा 'स्वधा, स्वधा, स्वधे' असं आठवणीनं म्हणत राहिला, तर त्याला श्राद्ध आणि बलिदानाच्या तर्पणाचं फळ मिळतं.
श्राद्धकाले स्वधास्तोत्रं यः शृणोति समाहितः । स लभेच्छ्राद्धसम्भूतं फलमेव न संशयः
जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी एकाग्रतेने स्वधा स्तोत्र ऐकतो, त्याला श्राद्धामुळे मिळणारं फळ नक्कीच मिळतं—यात काही शंका नाही.
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । प्रियां विनीतां स लभेत्साध्वीं पुत्रगुणान्विताम्
जो माणूस दिवसातील तीन संध्याकाळी 'स्वधा, स्वधा, स्वधे' असं पठण करतो, त्याला प्रिय, नम्र, सती, आणि गुणी पुत्र असलेली पत्नी मिळते.
पितॄणां प्राणतुल्या त्वं द्विजजीवनरूपिणी । श्राद्धाधिष्ठातृदेवी च श्राद्धादीनां फलप्रदा
तू पितरांसाठी प्राणासमान प्रिय आहेस, ब्राह्मणांच्या जीवनाचा आधार आहेस, श्राद्धाची अधिष्ठात्री देवी आहेस आणि श्राद्ध व इतर विधींचं फळ देणारी आहेस.
नित्या त्वं सत्यरूपासि पुण्यरूपासि सुव्रते । आविर्भावतिरोभावौ सृष्टौ च प्रलये तव
हे सुभ्रुते, तू नेहमीच आहेस, सत्यस्वरूप आहेस, पुण्यस्वरूप आहेस; सृष्टीच्या आरंभी आणि प्रलयाच्या वेळी तुझं प्रकट होणं आणि अदृश्य होणं होतं.
ॐ स्वस्तिश्च नमः स्वाहा स्वधा त्वं दक्षिणा तथा । निरूपिताश्चतुर्वेदैः प्रशस्ताः कर्मिणां पुनः
ॐ, स्वस्ति, नमः, स्वाहा, स्वधा आणि दक्षिणा—या सर्व गोष्टी चारही वेदांनी निश्चित केल्या आहेत आणि कर्म करणाऱ्यांनी त्यांची स्तुती केली आहे.
कर्मपूर्त्यर्थमेवैता ईश्वरेण विनिर्मिताः । इत्येवमुक्त्वा स ब्रह्मा ब्रह्मलोके स्वसंसदि
ही सर्व विधींची पूर्तता व्हावी म्हणून परमेश्वराने निर्माण केल्या; असं सांगून ब्रह्मदेव ब्रह्मलोकातील आपल्या सभेत स्थिर राहिले.
तस्थौ च सहसा सद्यः स्वधा साऽऽविर्बभूव ह । तदा पितृभ्यः प्रददौ तामेव कमलाननाम्
तेव्हा तिथे अचानक स्वधा देवी प्रकट झाली; त्यावेळी ब्रह्मदेवांनी कमलासारखा चेहरा असलेल्या तिला पितरांना दिलं.
तां सम्प्राप्य ययुस्ते च पितरश्च प्रहर्षिताः । स्वधास्तोत्रमिदं पुण्यं यः शृणोति समाहितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु वाञ्छितं फलमाप्नुयात्
ती मिळाल्यावर पितर अत्यंत आनंदी झाले; जो कोणी एकाग्रतेने हे पुण्यदायी स्वधा स्तोत्र ऐकतो, तो जणू सर्व तीर्थात स्नान केल्यासारखा होतो आणि इच्छित फळ मिळवतो.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे स्वधोपाख्यानवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिशोऽध्यायः
अशा प्रकारे अठरा हजार श्लोक असलेल्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराणाच्या नवव्या स्कंधातील नारायण-नारद संवादातील 'स्वधा उपाख्यानाचे वर्णन' हा चव्वेचाळीसावा अध्याय संपला.
दक्षिणोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच उक्तं स्वाहास्वधाख्यानं प्रशस्तं मधुरं परम् । वक्ष्यामि दक्षिणाख्यानं सावधानो निशामय
दक्षिणा उपाख्यानाचे वर्णन श्री नारायण म्हणाले—स्वाहा आणि स्वधा यांचे मधुर व श्रेष्ठ चरित्र सांगितले. आता मी दक्षिणा उपाख्यान सांगतो, ते तू लक्ष देऊन ऐक.
गोपी सुशीला गोलोके पुराऽऽसीत्प्रेयसी हरेः । राधा प्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा
सुशील गोपी पूर्वी गोलोकात राहत होती, ती हरिची प्रिय होती. त्या सर्व गोपींमध्ये राधा मुख्य, तिच्याशी समकक्ष, भाग्यवान, मान्य आणि मनमोहक होती.
अतीव सुन्दरी रामा सुभगा सुदती सती । विद्यावती गुणवती चातिरूपवती सती
ती अतिशय सुंदर, आकर्षक, भाग्यशाली, सुंदर दातांची, पवित्र, विद्वान, गुणी आणि अनुपम रूपाची, तसेच पतिव्रता होती.
कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललोचना । सुश्रोणी सुस्तनी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता
ती कलाप्रवीण, कोमल अंगाची, मनोहर, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुंदर कंबर आणि उरोजांची, सावळी वर्णाची आणि वटवृक्षासारखी बांध्याची होती.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या रत्नालङ्कारभूषिता । श्वेतचम्पकवर्णाभा बिम्बोष्ठी मृगलोचना
तिच्या चेहऱ्यावर हलकी हसू आणि प्रसन्नता होती, ती रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती. तिचा रंग पांढऱ्या चंपकासारखा, ओठ बिंबासारखे लाल, आणि डोळे हरिणासारखे होते.
कामशास्त्रेषु निपुणा कामिनी हंसगामिनी । भावानुरक्ता भावज्ञा कृष्णस्य प्रियभामिनी
ती प्रेमशास्त्रात निपुण, प्रेमळ, हंसासारखी चालणारी, भावनेने एकनिष्ठ, भावनांची जाण असलेली आणि कृष्णाची प्रिय होती.
रसज्ञा रसिका रासे रासेशस्य रसोत्सुका । उवासादक्षिणे क्रोडे राधायाः पुरतः पुरा
ती रसाची जाण असलेली, रसिक, रासातील आनंदासाठी उत्सुक, आणि पूर्वी राधेच्या उजव्या बाजूला बसलेली होती.
सम्बभूवानम्रमुखो भयेन मधुसूदनः । दृष्ट्वा राधां च पुरतो गोपीनां प्रवरोत्तमाम्
मधुसूदनाने समोर राधेला — गोपींमध्ये सर्वश्रेष्ठ — पाहून, तो नम्र आणि घाबरलेला झाला.
कामिनीं रक्तवदनां रक्तपङ्कजलोचनाम् । कोपेन कम्पिताङ्गीं च कोपेन स्फुरिताधराम्
त्याने तिला प्रेमळ, लालबुंद चेहरा आणि कमळासारखे लाल डोळे असलेली, रागाने थरथरणारी आणि ओठ कंपित होत असलेली पाहिली.
वेगेन तां तु गच्छन्तीं विज्ञाय तदनन्तरम् । विरोधभीतो भगवानन्तर्धानं चकार सः
तिच्या वेगाने निघून जाण्याची जाणीव होताच, आणि विरोधाची भीती वाटून, भगवान क्षणात अदृश्य झाला.
पलायन्तं च कान्तं च शान्तं सत्त्वं सुविग्रहम् । विलोक्य कम्पिता गोप्यः सुशीलाद्यास्ततो भिया
आपला प्रिय पळून जातोय, त्याचे शांत आणि तेजस्वी रूप पाहून, सुशील व इतर गोपी भीतीने थरथरत त्याच्याकडे पाहू लागल्या.