नाङ्गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् । अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम्
त्याचं कोणतंही कार्य अपूर्ण राहत नाही; त्याची सर्व कामं उत्तम होतात. ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र मिळतो, ज्याच्याकडे पत्नी नाही त्याला प्रिय पत्नी मिळते.
रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात्
रंभेसारखी प्रिय पत्नी मिळवून तो सुख अनुभवतो.
स्वधोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम् । पितॄणां च तृप्तिकरं श्राद्धान्तफलवर्धनम्
स्वधा या कथेचं वर्णन श्रीनारायण म्हणाले: ऐक नारद, मी तुला स्वधा या देवीची उत्तम कथा सांगतो, जी पितरांना तृप्त करणारी आणि श्राद्धाच्या फळात वाढ करणारी आहे.
सृष्टेरादौ पितृगणान्ससर्ज जगतां विधिः । चतुरश्च मूर्तिमतस्त्रींश्च तेजःस्वरूपिणः
सृष्टीच्या आरंभी, जगाचा विधाता पितरांचे समूह निर्माण केले—चार मूर्तिमंत आणि तीन तेजस्वी स्वरूपात.
दृष्ट्वा सप्तपितृगणान् सुखरूपान्मनोहरान् । आहारं ससृजे तेषां श्राद्धं तर्पणपूर्वकम्
त्याने सात पितरांचे, सुंदर आणि मनाला आनंद देणारे रूप पाहिले आणि त्यांच्यासाठी तर्पण करून श्राद्धासाठी जेवण तयार केले.
स्नानं तर्पणपर्यन्तं श्राद्धं तु देवपूजनम् । आह्निकं च त्रिसन्ध्यान्तं विप्राणां च श्रुतौ श्रुतम्
स्नान, तर्पण, श्राद्ध, देवांची पूजा, तीन वेळची संध्या आणि ब्राह्मणांसाठी वेदात सांगितलेली दैनंदिन कृत्ये यांचा त्याने समावेश केला.
नित्यं न कुर्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम् । बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनो यथोरगः
जो ब्राह्मण दररोज तीन संध्या, श्राद्ध, तर्पण, बलि आणि वेदपठण करत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा शक्तिहीन होतो.
देवीसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनिवेद्यभुक् । भस्मान्तं सूतकं तस्य न कर्मार्हश्च नारद
देवीची सेवा न करणारा आणि श्रीहरीला नैवेद्य न अर्पण करता जेवणारा, ज्याचे शेवट राख आणि अशुद्धतेत होतो, तो कर्मासाठी योग्य नसतो, हे नारद.
ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे । न प्राप्नुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादयः
ब्रह्मदेवाने पितरांसाठी श्राद्ध वगैरे विधी निर्माण केले आणि त्यांच्या हितासाठी निघून गेला; ब्राह्मण व इतरांनी दिल्याशिवाय पितरांना काही मिळत नाही.
सर्वे च जग्मुः क्षुधिताः खिन्नास्तु ब्रह्मणः सभाम् । सर्वं निवेदनं चक्रुस्तमेव जगतां विधिम्
सर्व पितर उपाशी आणि दुःखी होऊन ब्रह्मदेवाच्या सभेत गेले आणि त्यांनी जगाचा विधाता असलेल्या त्याच्याकडे आपली विनंती मांडली.
ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे च मनोहराम् । रूपयौवनसम्पन्नां शतचन्द्रनिभाननाम्
ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून एक सुंदर कन्या निर्माण केली, जिला सौंदर्य आणि तारुण्य लाभले होते आणि जिचे मुख शंभर चंद्रांसारखे तेजस्वी होते.
विद्यावतीं गुणवतीमतिरूपवतीं सतीम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम्
ती विद्वान, गुणी, अतिशय सुंदर, पवित्र, शुभ्र चंपकासारख्या वर्णाची आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती.
विशुद्धां प्रकृतेरंशां सस्मितां वरदां शुभाम् । स्वधाभिधां च सुदतीं लक्ष्मीलक्षणसंयुताम्
ती शुद्ध, प्रकृतीचा अंश, हसतमुख, वरदायिनी, मंगलमय, 'स्वधा' नावाची, सुंदर दातांची आणि लक्ष्मीचे सर्व गुण असलेली होती.
शतपद्मपदन्यस्तपादपद्मं च बिभ्रतीम् । पत्नीं पितॄणां पद्मास्यां पद्मजां पद्मलोचनाम्
जिचे पाय शंभर कमळांवर ठेवलेले होते, ती पितरांची पत्नी झाली; तिचे मुख कमळासारखे, ती कमळातून जन्मलेली आणि कमळासारख्या डोळ्यांची होती.
पितृभ्यश्च ददौ ब्रह्मा तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम् । ब्राह्मणानां चोपदेशं चकार गोपनीयकम्
ब्रह्मदेवाने तिला पितरांना दिले, जे आनंदी झाले आणि समाधानाने भरले; तसेच ब्राह्मणांना गुप्तपणे उपदेश केला.
स्वधान्तं मन्त्रमुच्चार्य पितृभ्यो देयमित्यपि । क्रमेण तेन विप्राश्च पित्रे दानं ददुः पुरा
'स्वधा' या मंत्राने शेवट करून पितरांना दान द्यावे, असे सांगितले; याप्रमाणे पूर्वी ब्राह्मणांनी पित्यांना दान दिले.
स्वाहा शस्ता देवदाने पितृदाने स्वधा स्मृता । सर्वत्र दक्षिणा शस्ता हतं यज्ञमदक्षिणम्
देवतांना दान देताना 'स्वाहा' श्रेष्ठ मानली जाते, पितरांना दान देताना 'स्वधा' स्मरणात ठेवली जाते; सर्वत्र दक्षिणा श्रेष्ठ आहे, दक्षिणा नसलेला यज्ञ निष्फळ होतो.
पितरो देवता विप्रा मुनयो मनवस्तथा । पूजां चक्रुः स्वधां शान्तां तुष्टुवुः परमादरात्
पितर, देवता, ब्राह्मण, ऋषी आणि मनू यांनी शांत, 'स्वधा' देवीची पूजा केली आणि अत्यंत आदराने तिचे स्तवन केले.
देवादयश्च सन्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । विप्रादयश्च पितरः स्वधादेवीवरेण च
देवता आणि इतर सर्वजण, तसेच ब्राह्मण आणि पितर, 'स्वधा' देवीच्या वरामुळे संतुष्ट झाले आणि त्यांची सर्व इच्छापूर्ती झाली.
इत्येवं कथितं सर्वं स्वधोपाख्यानमेव च । सर्वेषां च तुष्टिकरं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
असे सर्व काही, तसेच 'स्वधा'चे चरित्र सांगितले; जे सर्वांना समाधान देणारे आहे. तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?
नारद उवाच स्वधापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं महामुने । श्रोतुमिच्छामि यत्नेन वद वेदविदांवर
नारद म्हणाले: हे महर्षे, मला 'स्वधा'च्या पूजेची पद्धत, ध्यान आणि स्तोत्र ऐकायचे आहे. कृपया मला ते सांग.
श्रीनारायण उवाच ध्यानं च स्तवनं ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वमङ्गलम् । सर्वं जानासि च कथं ज्ञातुमिच्छसि वृद्धये
श्री नारायण म्हणाले: ब्राह्मण, ध्यान आणि स्तवन, जे वेदात सांगितले आहे, ते सर्व मंगलमय आहे; तुला सर्व काही माहीत आहे, तरी वाढीसाठी तू ते का जाणून घ्यायचे इच्छितोस?
शरत्कृष्णत्रयोदश्यां मघायां श्राद्धवासरे । स्वधां सम्पूज्य यत्नेन ततः श्राद्धं समाचरेत्
शरद ऋतूतील शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला, मघा नक्षत्र असताना, श्राद्धाच्या दिवशी, आपल्याला आधी स्वधा देवीची काळजीपूर्वक पूजा करावी आणि मग श्राद्ध विधी करावा.
स्वधां नाभ्यर्च्य यो विप्रः श्राद्धं कुर्यादहंमतिः । न भवेत्फलभाक्सत्यं श्राद्धस्य तर्पणस्य च
जो ब्राह्मण स्वधा देवीची पूजा न करता श्राद्ध करतो, त्याला त्या श्राद्धाचं किंवा तर्पणाचं फळ मिळत नाही—हे अगदी खरं आहे.
ब्रह्मणो मानसीं कन्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् । पूज्यां वै पितृदेवानां श्राद्धानां फलदां भजे
मी ब्रह्मदेवांच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या, नेहमीच तरुण आणि स्थिर असलेल्या, पितरांना व देवांना पूज्य असलेल्या, श्राद्धाचं फळ देणाऱ्या स्वधा देवीला वंदन करतो.
इति ध्यात्वा शिलायां वा ह्यथवा मङ्गले घटे । दद्यात्पाद्यादिकं तस्यै मूलेनेति श्रुतौ श्रुतम्
अशा प्रकारे ध्यान करून, दगडावर किंवा शुभ कलशात, तिला पाद्य वगैरे वस्तू शास्त्रानुसार अर्पण कराव्यात.
ओं ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधादेव्यै स्वाहेति च महामुने । समुच्चार्य तु सम्पूज्य स्तुत्वा तां प्रणमेद् द्विजः
'ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधा देव्यै स्वाहा' असं उच्चारून, तिला नीट पूजा करून, स्तुती करून, ब्राह्मणाने तिला नमस्कार करावा.
स्तोत्रं शृणु मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मपुत्र विशारद । सर्ववाञ्छाप्रदं नॄणां ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा
हे श्रेष्ठ मुनी, ब्रह्मदेवांचे विद्वान पुत्र, लोकांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, ब्रह्मदेवांनी पूर्वी रचलेले स्तोत्र मी सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐक.
श्रीनारायण उवाच स्वधोच्चारणमात्रेण तीर्थस्नायी भवेन्नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो वाजपेयफलं लभेत्
श्री नारायण म्हणाले—फक्त 'स्वधा' हे नाव उच्चारल्याने माणूस जणू सर्व तीर्थात स्नान केल्यासारखा होतो, सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि वाजपेय यज्ञाचं फळ मिळवतो.
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं यदि वारत्रयं स्मरेत् । श्राद्धस्य फलमाप्नोति बलेश्च तर्पणस्य च
कोणी जर दिवसातून तीनदा 'स्वधा, स्वधा, स्वधे' असं आठवणीनं म्हणत राहिला, तर त्याला श्राद्ध आणि बलिदानाच्या तर्पणाचं फळ मिळतं.