सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर
हे सुख आणि मोक्ष देणारं सार आहे—आता तुला अजून काय ऐकायचं आहे? नारद म्हणाले: हे मुनीश्वरा, स्वाहा देवीची पूजा, ध्यान आणि स्तोत्र सांग.
सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो । श्रीनारायण उवाच ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम्
ज्याप्रमाणे अग्नीने तिला पूजून स्तुती केली, ते मला सांग, प्रभो. श्रीनारायण म्हणाले: सामवेदात सांगितलेलं ध्यान, स्तोत्र आणि पूजाविधी—
वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर । सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा
मी तुला सांगतो, हे ब्रह्मन्, लक्ष देऊन ऐक. सर्व यज्ञाच्या आरंभी, शाळग्राम किंवा कलशाजवळ,
स्वाहां सम्पूज्य यत्नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये । स्वाहां मन्त्राङ्गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्
स्वाहा देवीची काळजीपूर्वक पूजा करावी आणि यशासाठी यज्ञ करावा; मंत्राच्या अंगांनी युक्त, मंत्रसिद्धीचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या स्वाहा देवीला आवाहन करावं.
सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् । इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः
तिला सिद्ध, सिद्धी देणारी, कर्माचे फळ देणारी आणि शुभ अशी ध्यानात धरून, मूलमंत्राने पाद्य वगैरे अर्पण करावं.
सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु । ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च
मूलमंत्राने स्तुती केल्यावर सर्व सिद्धी मिळते. ऐक, हे मुनी: 'ॐ ह्रीं श्रीं अग्नीच्या पत्नी देवीला स्वाहा'—
यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद् ध्रुवम् । वह्निरुवाच स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी
जो कोणी तिला भक्तीने पूजतो, त्याला सर्व इच्छित वस्तू निश्चित मिळतात. अग्नी म्हणाला: स्वाहा ही अग्नीला प्रिय, अग्नीची पत्नी, समाधान देणारी आहे.
शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा । गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा
ती शक्ती, कृती, काळ देणारी, परिपक्वता आणणारी, शाश्वत आहे; ती नेहमी माणसांचा मार्ग, जाळणारी आणि भस्म करण्यास समर्थ आहे.
संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी । देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी
ती संसाराचा सार आहे, भयानक संसारातून तारणारी आहे; ती देवांचा प्राण आणि देवांना पोषण करणारी आहे.
षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च
जो कोणी ही सोळा नावे भक्तीने म्हणतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मात सर्व सिद्धी मिळते.
नाङ्गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् । अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम्
त्याचं कोणतंही कार्य अपूर्ण राहत नाही; त्याची सर्व कामं उत्तम होतात. ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र मिळतो, ज्याच्याकडे पत्नी नाही त्याला प्रिय पत्नी मिळते.
रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात्
रंभेसारखी प्रिय पत्नी मिळवून तो सुख अनुभवतो.
स्वधोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम् । पितॄणां च तृप्तिकरं श्राद्धान्तफलवर्धनम्
स्वधा या कथेचं वर्णन श्रीनारायण म्हणाले: ऐक नारद, मी तुला स्वधा या देवीची उत्तम कथा सांगतो, जी पितरांना तृप्त करणारी आणि श्राद्धाच्या फळात वाढ करणारी आहे.
सृष्टेरादौ पितृगणान्ससर्ज जगतां विधिः । चतुरश्च मूर्तिमतस्त्रींश्च तेजःस्वरूपिणः
सृष्टीच्या आरंभी, जगाचा विधाता पितरांचे समूह निर्माण केले—चार मूर्तिमंत आणि तीन तेजस्वी स्वरूपात.
दृष्ट्वा सप्तपितृगणान् सुखरूपान्मनोहरान् । आहारं ससृजे तेषां श्राद्धं तर्पणपूर्वकम्
त्याने सात पितरांचे, सुंदर आणि मनाला आनंद देणारे रूप पाहिले आणि त्यांच्यासाठी तर्पण करून श्राद्धासाठी जेवण तयार केले.
स्नानं तर्पणपर्यन्तं श्राद्धं तु देवपूजनम् । आह्निकं च त्रिसन्ध्यान्तं विप्राणां च श्रुतौ श्रुतम्
स्नान, तर्पण, श्राद्ध, देवांची पूजा, तीन वेळची संध्या आणि ब्राह्मणांसाठी वेदात सांगितलेली दैनंदिन कृत्ये यांचा त्याने समावेश केला.
नित्यं न कुर्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम् । बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनो यथोरगः
जो ब्राह्मण दररोज तीन संध्या, श्राद्ध, तर्पण, बलि आणि वेदपठण करत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा शक्तिहीन होतो.
देवीसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनिवेद्यभुक् । भस्मान्तं सूतकं तस्य न कर्मार्हश्च नारद
देवीची सेवा न करणारा आणि श्रीहरीला नैवेद्य न अर्पण करता जेवणारा, ज्याचे शेवट राख आणि अशुद्धतेत होतो, तो कर्मासाठी योग्य नसतो, हे नारद.
ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे । न प्राप्नुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादयः
ब्रह्मदेवाने पितरांसाठी श्राद्ध वगैरे विधी निर्माण केले आणि त्यांच्या हितासाठी निघून गेला; ब्राह्मण व इतरांनी दिल्याशिवाय पितरांना काही मिळत नाही.
सर्वे च जग्मुः क्षुधिताः खिन्नास्तु ब्रह्मणः सभाम् । सर्वं निवेदनं चक्रुस्तमेव जगतां विधिम्
सर्व पितर उपाशी आणि दुःखी होऊन ब्रह्मदेवाच्या सभेत गेले आणि त्यांनी जगाचा विधाता असलेल्या त्याच्याकडे आपली विनंती मांडली.
ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे च मनोहराम् । रूपयौवनसम्पन्नां शतचन्द्रनिभाननाम्
ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून एक सुंदर कन्या निर्माण केली, जिला सौंदर्य आणि तारुण्य लाभले होते आणि जिचे मुख शंभर चंद्रांसारखे तेजस्वी होते.
विद्यावतीं गुणवतीमतिरूपवतीं सतीम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम्
ती विद्वान, गुणी, अतिशय सुंदर, पवित्र, शुभ्र चंपकासारख्या वर्णाची आणि रत्नांच्या दागिन्यांनी सजलेली होती.
विशुद्धां प्रकृतेरंशां सस्मितां वरदां शुभाम् । स्वधाभिधां च सुदतीं लक्ष्मीलक्षणसंयुताम्
ती शुद्ध, प्रकृतीचा अंश, हसतमुख, वरदायिनी, मंगलमय, 'स्वधा' नावाची, सुंदर दातांची आणि लक्ष्मीचे सर्व गुण असलेली होती.
शतपद्मपदन्यस्तपादपद्मं च बिभ्रतीम् । पत्नीं पितॄणां पद्मास्यां पद्मजां पद्मलोचनाम्
जिचे पाय शंभर कमळांवर ठेवलेले होते, ती पितरांची पत्नी झाली; तिचे मुख कमळासारखे, ती कमळातून जन्मलेली आणि कमळासारख्या डोळ्यांची होती.
पितृभ्यश्च ददौ ब्रह्मा तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम् । ब्राह्मणानां चोपदेशं चकार गोपनीयकम्
ब्रह्मदेवाने तिला पितरांना दिले, जे आनंदी झाले आणि समाधानाने भरले; तसेच ब्राह्मणांना गुप्तपणे उपदेश केला.
स्वधान्तं मन्त्रमुच्चार्य पितृभ्यो देयमित्यपि । क्रमेण तेन विप्राश्च पित्रे दानं ददुः पुरा
'स्वधा' या मंत्राने शेवट करून पितरांना दान द्यावे, असे सांगितले; याप्रमाणे पूर्वी ब्राह्मणांनी पित्यांना दान दिले.
स्वाहा शस्ता देवदाने पितृदाने स्वधा स्मृता । सर्वत्र दक्षिणा शस्ता हतं यज्ञमदक्षिणम्
देवतांना दान देताना 'स्वाहा' श्रेष्ठ मानली जाते, पितरांना दान देताना 'स्वधा' स्मरणात ठेवली जाते; सर्वत्र दक्षिणा श्रेष्ठ आहे, दक्षिणा नसलेला यज्ञ निष्फळ होतो.
पितरो देवता विप्रा मुनयो मनवस्तथा । पूजां चक्रुः स्वधां शान्तां तुष्टुवुः परमादरात्
पितर, देवता, ब्राह्मण, ऋषी आणि मनू यांनी शांत, 'स्वधा' देवीची पूजा केली आणि अत्यंत आदराने तिचे स्तवन केले.
देवादयश्च सन्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । विप्रादयश्च पितरः स्वधादेवीवरेण च
देवता आणि इतर सर्वजण, तसेच ब्राह्मण आणि पितर, 'स्वधा' देवीच्या वरामुळे संतुष्ट झाले आणि त्यांची सर्व इच्छापूर्ती झाली.
इत्येवं कथितं सर्वं स्वधोपाख्यानमेव च । सर्वेषां च तुष्टिकरं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
असे सर्व काही, तसेच 'स्वधा'चे चरित्र सांगितले; जे सर्वांना समाधान देणारे आहे. तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?