तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः । सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम्
तेव्हा अग्नी, ब्रह्माच्या आज्ञेने, काळजीने तेथे आला. सामवेदातील ध्यानाने त्याने जगदंबेचे ध्यान केले.
सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः । तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह
त्याने तिची पूजा करून, स्तुती केली आणि मंत्राने तिचा हात धरला. मग दिव्य शंभर वर्षे त्याने रमेसोबत आनंद उपभोगला.
अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा । बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा
अतिशय एकाकी ठिकाणी, नेहमीच मिलनाचा आनंद देणारी ती जागा होती. तिच्या गर्भात हुताशनाच्या तेजाने गर्भ राहिला.
तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् । ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान्
ती देवी त्या दिव्य गर्भाला बारा वर्षे पोटात धरून होती. नंतर तिने सुंदर आणि मनमोहक पुत्रांना जन्म दिला.
दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च । ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः
क्रमाने दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय हे अग्नी उत्पन्न झाले. ऋषी, मुनी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा जन्म झाला.
स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे । स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम्
'स्वाहा' या शब्दाने संपणारा मंत्र उच्चारून त्यांनी हविर्दान केले. 'स्वाहा' जोडलेला मंत्र जो ग्रहण करतो, तो अत्यंत पुण्यवान ठरतो.
सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः । विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः
मंत्राचा स्वीकार केल्यावर सर्व सिद्धी मिळतात, जसं विष नसलेला साप किंवा वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण असहाय असतो.
पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् । फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः
जशी पतीची सेवा न करणारी स्त्री, विद्या नसलेला पुरुष किंवा फळफांद्यांशिवाय झाड निंदनीय असतं,
स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः । परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः
तसंच, 'स्वाहा' नसलेला मंत्र यज्ञात फळ देत नाही; पण सर्व ब्राह्मण समाधानी झाले की, देवांना होमाची आहुती पोहोचते.
स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च । इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम्
फक्त 'स्वाहा'ने संपणाऱ्या मंत्रानेच सर्व काही फळ देतं; असं हे स्वाहा या देवीचं उत्तम चरित्र सांगितलं आहे.
सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर
हे सुख आणि मोक्ष देणारं सार आहे—आता तुला अजून काय ऐकायचं आहे? नारद म्हणाले: हे मुनीश्वरा, स्वाहा देवीची पूजा, ध्यान आणि स्तोत्र सांग.
सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो । श्रीनारायण उवाच ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम्
ज्याप्रमाणे अग्नीने तिला पूजून स्तुती केली, ते मला सांग, प्रभो. श्रीनारायण म्हणाले: सामवेदात सांगितलेलं ध्यान, स्तोत्र आणि पूजाविधी—
वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर । सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा
मी तुला सांगतो, हे ब्रह्मन्, लक्ष देऊन ऐक. सर्व यज्ञाच्या आरंभी, शाळग्राम किंवा कलशाजवळ,
स्वाहां सम्पूज्य यत्नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये । स्वाहां मन्त्राङ्गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्
स्वाहा देवीची काळजीपूर्वक पूजा करावी आणि यशासाठी यज्ञ करावा; मंत्राच्या अंगांनी युक्त, मंत्रसिद्धीचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या स्वाहा देवीला आवाहन करावं.
सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् । इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः
तिला सिद्ध, सिद्धी देणारी, कर्माचे फळ देणारी आणि शुभ अशी ध्यानात धरून, मूलमंत्राने पाद्य वगैरे अर्पण करावं.
सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु । ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च
मूलमंत्राने स्तुती केल्यावर सर्व सिद्धी मिळते. ऐक, हे मुनी: 'ॐ ह्रीं श्रीं अग्नीच्या पत्नी देवीला स्वाहा'—
यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद् ध्रुवम् । वह्निरुवाच स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी
जो कोणी तिला भक्तीने पूजतो, त्याला सर्व इच्छित वस्तू निश्चित मिळतात. अग्नी म्हणाला: स्वाहा ही अग्नीला प्रिय, अग्नीची पत्नी, समाधान देणारी आहे.
शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा । गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा
ती शक्ती, कृती, काळ देणारी, परिपक्वता आणणारी, शाश्वत आहे; ती नेहमी माणसांचा मार्ग, जाळणारी आणि भस्म करण्यास समर्थ आहे.
संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी । देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी
ती संसाराचा सार आहे, भयानक संसारातून तारणारी आहे; ती देवांचा प्राण आणि देवांना पोषण करणारी आहे.
षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च
जो कोणी ही सोळा नावे भक्तीने म्हणतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मात सर्व सिद्धी मिळते.
नाङ्गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् । अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम्
त्याचं कोणतंही कार्य अपूर्ण राहत नाही; त्याची सर्व कामं उत्तम होतात. ज्याला पुत्र नाही त्याला पुत्र मिळतो, ज्याच्याकडे पत्नी नाही त्याला प्रिय पत्नी मिळते.
रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात्
रंभेसारखी प्रिय पत्नी मिळवून तो सुख अनुभवतो.
स्वधोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम् । पितॄणां च तृप्तिकरं श्राद्धान्तफलवर्धनम्
स्वधा या कथेचं वर्णन श्रीनारायण म्हणाले: ऐक नारद, मी तुला स्वधा या देवीची उत्तम कथा सांगतो, जी पितरांना तृप्त करणारी आणि श्राद्धाच्या फळात वाढ करणारी आहे.
सृष्टेरादौ पितृगणान्ससर्ज जगतां विधिः । चतुरश्च मूर्तिमतस्त्रींश्च तेजःस्वरूपिणः
सृष्टीच्या आरंभी, जगाचा विधाता पितरांचे समूह निर्माण केले—चार मूर्तिमंत आणि तीन तेजस्वी स्वरूपात.
दृष्ट्वा सप्तपितृगणान् सुखरूपान्मनोहरान् । आहारं ससृजे तेषां श्राद्धं तर्पणपूर्वकम्
त्याने सात पितरांचे, सुंदर आणि मनाला आनंद देणारे रूप पाहिले आणि त्यांच्यासाठी तर्पण करून श्राद्धासाठी जेवण तयार केले.
स्नानं तर्पणपर्यन्तं श्राद्धं तु देवपूजनम् । आह्निकं च त्रिसन्ध्यान्तं विप्राणां च श्रुतौ श्रुतम्
स्नान, तर्पण, श्राद्ध, देवांची पूजा, तीन वेळची संध्या आणि ब्राह्मणांसाठी वेदात सांगितलेली दैनंदिन कृत्ये यांचा त्याने समावेश केला.
नित्यं न कुर्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम् । बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनो यथोरगः
जो ब्राह्मण दररोज तीन संध्या, श्राद्ध, तर्पण, बलि आणि वेदपठण करत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा शक्तिहीन होतो.
देवीसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनिवेद्यभुक् । भस्मान्तं सूतकं तस्य न कर्मार्हश्च नारद
देवीची सेवा न करणारा आणि श्रीहरीला नैवेद्य न अर्पण करता जेवणारा, ज्याचे शेवट राख आणि अशुद्धतेत होतो, तो कर्मासाठी योग्य नसतो, हे नारद.
ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे । न प्राप्नुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादयः
ब्रह्मदेवाने पितरांसाठी श्राद्ध वगैरे विधी निर्माण केले आणि त्यांच्या हितासाठी निघून गेला; ब्राह्मण व इतरांनी दिल्याशिवाय पितरांना काही मिळत नाही.
सर्वे च जग्मुः क्षुधिताः खिन्नास्तु ब्रह्मणः सभाम् । सर्वं निवेदनं चक्रुस्तमेव जगतां विधिम्
सर्व पितर उपाशी आणि दुःखी होऊन ब्रह्मदेवाच्या सभेत गेले आणि त्यांनी जगाचा विधाता असलेल्या त्याच्याकडे आपली विनंती मांडली.