बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् । सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः
शेष जगाला धरून ठेवतो, धर्म हा धर्मी लोकांचा साक्षी आहे. देवांमध्ये सर्वात जास्त पूजला जाणारा तूच आहेस, आणि गणांमध्ये गणांचा स्वामी आहेस.
प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् । ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया
प्रकृती सर्वांनी पूजली जाते. तिच्या कृपेने पूर्वी ऋषी आणि मुनी यांना तिची सेवा करून सन्मान मिळाला.
तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् । पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः
मी नेहमी भक्तीभावाने त्या चरणकमळांचे ध्यान करते. 'कमळासारख्या मुखाच्या पायांना पाणी घालू' असे म्हणून, कमळनाभाच्या पावलावर चालते.
जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् । तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा
देवीने कृष्णाचे निरामय ध्यान करत तपासाठी प्रस्थान केले. पद्मजा एक पायावर उभी राहून लक्षावधी वर्षे कठोर तप करत राहिली.
तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी
तेव्हा तिने गुणांपलीकडील, प्रकृतीच्या पलीकडील श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतले. त्याचे अतिशय सुंदर रूप पाहून ती स्वतःही तेजस्वी झाली.
मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी । विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह
काळानुसार, कामेशाच्या प्रियतमेवर मूर्च्छा आली. तिचा हेतू जाणून, सर्वज्ञाने तिला संबोधले.
समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्गीं तपसा चिरम् । श्रीभगवानुवाच वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्नी भविष्यसि
दीर्घ तपामुळे कृश झालेल्या तिला उचलून मांडीवर घेतले. श्रीभगवान म्हणाले, "वराह अवतारात तू माझ्या अंशाने पत्नी होशील."
नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च । अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्नी च भामिनी
"तुझे नाव नाग्नजिती असेल, तू नाग्नजिताची कन्या होशील. सध्या, तेजस्विनी, तू अग्नीची पत्नी दाहिका आहेस."
मन्त्राङ्गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद् भविष्यसि । वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम्
"माझ्या कृपेने तू मंत्राच्या अंगरूपाने पूजली जाशील. अग्नी तुला भक्तिभावाने घराची मालकीण म्हणून पूजेल."
रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद
"तो तुझ्यासोबत आणि रमेसोबत रमण करील." असे सांगून, देवादिने देवीशी संवाद साधून अदृश्य झाला, हे नारद.
तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः । सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम्
तेव्हा अग्नी, ब्रह्माच्या आज्ञेने, काळजीने तेथे आला. सामवेदातील ध्यानाने त्याने जगदंबेचे ध्यान केले.
सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः । तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह
त्याने तिची पूजा करून, स्तुती केली आणि मंत्राने तिचा हात धरला. मग दिव्य शंभर वर्षे त्याने रमेसोबत आनंद उपभोगला.
अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा । बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा
अतिशय एकाकी ठिकाणी, नेहमीच मिलनाचा आनंद देणारी ती जागा होती. तिच्या गर्भात हुताशनाच्या तेजाने गर्भ राहिला.
तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् । ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान्
ती देवी त्या दिव्य गर्भाला बारा वर्षे पोटात धरून होती. नंतर तिने सुंदर आणि मनमोहक पुत्रांना जन्म दिला.
दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च । ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः
क्रमाने दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय हे अग्नी उत्पन्न झाले. ऋषी, मुनी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा जन्म झाला.
स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे । स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम्
'स्वाहा' या शब्दाने संपणारा मंत्र उच्चारून त्यांनी हविर्दान केले. 'स्वाहा' जोडलेला मंत्र जो ग्रहण करतो, तो अत्यंत पुण्यवान ठरतो.
सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः । विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः
मंत्राचा स्वीकार केल्यावर सर्व सिद्धी मिळतात, जसं विष नसलेला साप किंवा वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण असहाय असतो.
पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् । फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः
जशी पतीची सेवा न करणारी स्त्री, विद्या नसलेला पुरुष किंवा फळफांद्यांशिवाय झाड निंदनीय असतं,
स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः । परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः
तसंच, 'स्वाहा' नसलेला मंत्र यज्ञात फळ देत नाही; पण सर्व ब्राह्मण समाधानी झाले की, देवांना होमाची आहुती पोहोचते.
स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च । इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम्
फक्त 'स्वाहा'ने संपणाऱ्या मंत्रानेच सर्व काही फळ देतं; असं हे स्वाहा या देवीचं उत्तम चरित्र सांगितलं आहे.
सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर
हे सुख आणि मोक्ष देणारं सार आहे—आता तुला अजून काय ऐकायचं आहे? नारद म्हणाले: हे मुनीश्वरा, स्वाहा देवीची पूजा, ध्यान आणि स्तोत्र सांग.
सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो । श्रीनारायण उवाच ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम्
ज्याप्रमाणे अग्नीने तिला पूजून स्तुती केली, ते मला सांग, प्रभो. श्रीनारायण म्हणाले: सामवेदात सांगितलेलं ध्यान, स्तोत्र आणि पूजाविधी—
वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर । सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा
मी तुला सांगतो, हे ब्रह्मन्, लक्ष देऊन ऐक. सर्व यज्ञाच्या आरंभी, शाळग्राम किंवा कलशाजवळ,
स्वाहां सम्पूज्य यत्नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये । स्वाहां मन्त्राङ्गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्
स्वाहा देवीची काळजीपूर्वक पूजा करावी आणि यशासाठी यज्ञ करावा; मंत्राच्या अंगांनी युक्त, मंत्रसिद्धीचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या स्वाहा देवीला आवाहन करावं.
सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् । इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः
तिला सिद्ध, सिद्धी देणारी, कर्माचे फळ देणारी आणि शुभ अशी ध्यानात धरून, मूलमंत्राने पाद्य वगैरे अर्पण करावं.
सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु । ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च
मूलमंत्राने स्तुती केल्यावर सर्व सिद्धी मिळते. ऐक, हे मुनी: 'ॐ ह्रीं श्रीं अग्नीच्या पत्नी देवीला स्वाहा'—
यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद् ध्रुवम् । वह्निरुवाच स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी
जो कोणी तिला भक्तीने पूजतो, त्याला सर्व इच्छित वस्तू निश्चित मिळतात. अग्नी म्हणाला: स्वाहा ही अग्नीला प्रिय, अग्नीची पत्नी, समाधान देणारी आहे.
शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा । गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा
ती शक्ती, कृती, काळ देणारी, परिपक्वता आणणारी, शाश्वत आहे; ती नेहमी माणसांचा मार्ग, जाळणारी आणि भस्म करण्यास समर्थ आहे.
संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी । देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी
ती संसाराचा सार आहे, भयानक संसारातून तारणारी आहे; ती देवांचा प्राण आणि देवांना पोषण करणारी आहे.
षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च
जो कोणी ही सोळा नावे भक्तीने म्हणतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मात सर्व सिद्धी मिळते.