देवा विषण्णास्ते सर्वे तत्सभां च ययुः पुनः । गत्वा निवेदनं चक्रुराहाराभावहेतुकम्
सर्व देव निराश होऊन पुन्हा त्या सभेत गेले; तेथे जाऊन त्यांनी अन्नाच्या अभावामुळे आपली विनंती मांडली.
ब्रह्मा श्रुत्वा तु ध्यानेन श्रीकृष्णं शरणं ययौ । पूजाञ्चकार प्रकृतेध्यानेनैव तदाज्ञया
ब्रह्मा हे ऐकून ध्यानाने श्रीकृष्णाच्या शरण गेला; त्याच्या आज्ञेने, त्याने प्रकृतीचे ध्यान करत पूजा केली.
प्रकृतेः कलया चैव सर्वशक्तिस्वरूपिणी । अतीव सुन्दरी श्यामा रमणीया मनोहरा
प्रकृतीच्या अंशातून, सर्व शक्तींची मूर्ती असलेली, अत्यंत सुंदर, श्यामवर्णाची, रम्य आणि मनाला भुरळ घालणारी देवी प्रकट झाली.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा । उवाचेति विधेरग्रे पद्मयोने वरं वृणु
ती देवी हलक्याशा हास्याने, प्रसन्न मुखाने, भक्तांना कृपा करायला उत्सुक होऊन, ब्रह्मा कमलजन्माच्या समोर म्हणाली: 'वर माग.'
विधिस्तद्वचनं श्रुत्वा सम्भ्रमात्समुवाच ताम् । प्रजापतिरुवाच त्वमग्नेर्दाहिका शक्तिर्भव यातीव सुन्दरी
ब्रह्मा तिचं बोलणं ऐकून आदराने म्हणाला: 'हे सुंदर देवी, तू अग्नीची दाहक शक्ती हो.'
दग्धुं न शक्तः प्रकृतीर्हुताशश्च त्वया विना । त्वन्नामोच्चार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः
तुझ्याशिवाय ना प्रकृती ना अग्नी काहीही जाळू शकत नाही; जो माणूस मंत्राच्या शेवटी तुझं नाव उच्चारून हविर्दान करतो—
सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् । अग्नेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपा सा गृहेश्वरी
ते दान देवांना आनंदाने मिळेल; ती अग्नीच्या संपत्तीची मूर्ती, सौंदर्यरूप आणि घराची मालकीण आहे.
देवानां पूजिता शश्वन्नरादीनां भवाम्बिके । ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव ह
हे अंबे, देव आणि माणसांकडून नेहमी पूजली जाणारी, ब्रह्माच्या शब्दांनी ती देवी खिन्न झाली.
तमुवाच ततो देवी स्वाभिप्रायं स्वयम्भुवम् । स्वाहोवाच अहं कृष्णं भजिष्यामि तपसा सुचिरेण च
मग देवीने आपला हेतू स्वयंभूला सांगितला. तिने म्हणाले, "मी कृष्णाची दीर्घ काळ तप करून भक्ती करीन."
ब्रह्मंस्तदन्यं यत्किञ्चित्स्वप्नवद् भ्रममेव च । विधाता जगतस्त्वं च शम्भुर्मृत्युञ्जयो विभुः
ब्रह्म म्हणून जे काही दुसरे काही म्हणतात, ते सर्व स्वप्नासारखे भ्रमच आहे. या जगाचा निर्माण करणारा तूच आहेस, आणि शंभू, मृत्यूलाही जिंकणारा, सर्वशक्तिमान आहेस.
बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् । सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः
शेष जगाला धरून ठेवतो, धर्म हा धर्मी लोकांचा साक्षी आहे. देवांमध्ये सर्वात जास्त पूजला जाणारा तूच आहेस, आणि गणांमध्ये गणांचा स्वामी आहेस.
प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् । ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया
प्रकृती सर्वांनी पूजली जाते. तिच्या कृपेने पूर्वी ऋषी आणि मुनी यांना तिची सेवा करून सन्मान मिळाला.
तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् । पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः
मी नेहमी भक्तीभावाने त्या चरणकमळांचे ध्यान करते. 'कमळासारख्या मुखाच्या पायांना पाणी घालू' असे म्हणून, कमळनाभाच्या पावलावर चालते.
जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् । तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा
देवीने कृष्णाचे निरामय ध्यान करत तपासाठी प्रस्थान केले. पद्मजा एक पायावर उभी राहून लक्षावधी वर्षे कठोर तप करत राहिली.
तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी
तेव्हा तिने गुणांपलीकडील, प्रकृतीच्या पलीकडील श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतले. त्याचे अतिशय सुंदर रूप पाहून ती स्वतःही तेजस्वी झाली.
मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी । विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह
काळानुसार, कामेशाच्या प्रियतमेवर मूर्च्छा आली. तिचा हेतू जाणून, सर्वज्ञाने तिला संबोधले.
समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्गीं तपसा चिरम् । श्रीभगवानुवाच वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्नी भविष्यसि
दीर्घ तपामुळे कृश झालेल्या तिला उचलून मांडीवर घेतले. श्रीभगवान म्हणाले, "वराह अवतारात तू माझ्या अंशाने पत्नी होशील."
नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च । अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्नी च भामिनी
"तुझे नाव नाग्नजिती असेल, तू नाग्नजिताची कन्या होशील. सध्या, तेजस्विनी, तू अग्नीची पत्नी दाहिका आहेस."
मन्त्राङ्गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद् भविष्यसि । वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम्
"माझ्या कृपेने तू मंत्राच्या अंगरूपाने पूजली जाशील. अग्नी तुला भक्तिभावाने घराची मालकीण म्हणून पूजेल."
रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद
"तो तुझ्यासोबत आणि रमेसोबत रमण करील." असे सांगून, देवादिने देवीशी संवाद साधून अदृश्य झाला, हे नारद.
तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः । सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम्
तेव्हा अग्नी, ब्रह्माच्या आज्ञेने, काळजीने तेथे आला. सामवेदातील ध्यानाने त्याने जगदंबेचे ध्यान केले.
सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः । तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह
त्याने तिची पूजा करून, स्तुती केली आणि मंत्राने तिचा हात धरला. मग दिव्य शंभर वर्षे त्याने रमेसोबत आनंद उपभोगला.
अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा । बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा
अतिशय एकाकी ठिकाणी, नेहमीच मिलनाचा आनंद देणारी ती जागा होती. तिच्या गर्भात हुताशनाच्या तेजाने गर्भ राहिला.
तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् । ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान्
ती देवी त्या दिव्य गर्भाला बारा वर्षे पोटात धरून होती. नंतर तिने सुंदर आणि मनमोहक पुत्रांना जन्म दिला.
दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च । ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः
क्रमाने दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय हे अग्नी उत्पन्न झाले. ऋषी, मुनी, ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा जन्म झाला.
स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे । स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम्
'स्वाहा' या शब्दाने संपणारा मंत्र उच्चारून त्यांनी हविर्दान केले. 'स्वाहा' जोडलेला मंत्र जो ग्रहण करतो, तो अत्यंत पुण्यवान ठरतो.
सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः । विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः
मंत्राचा स्वीकार केल्यावर सर्व सिद्धी मिळतात, जसं विष नसलेला साप किंवा वेदज्ञान नसलेला ब्राह्मण असहाय असतो.
पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् । फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः
जशी पतीची सेवा न करणारी स्त्री, विद्या नसलेला पुरुष किंवा फळफांद्यांशिवाय झाड निंदनीय असतं,
स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः । परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः
तसंच, 'स्वाहा' नसलेला मंत्र यज्ञात फळ देत नाही; पण सर्व ब्राह्मण समाधानी झाले की, देवांना होमाची आहुती पोहोचते.
स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च । इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम्
फक्त 'स्वाहा'ने संपणाऱ्या मंत्रानेच सर्व काही फळ देतं; असं हे स्वाहा या देवीचं उत्तम चरित्र सांगितलं आहे.