अतीव गोपनीयं यदुपयुक्तं च सर्वतः । अप्रकाश्यं पुराणेषु वेदोक्तं धर्मसंयुतम्
हे अत्यंत गुप्त आहे, सर्व ठिकाणी काळजीपूर्वक वापरावं लागतं; हे पुराणांत सांगितलेलं नाही, पण वेदांत याचा उल्लेख आहे आणि हे धर्माशी जोडलेलं आहे.
श्रीनारायण उवाच नानाप्रकारमाख्यानमप्रकाश्यं पुराणतः । श्रुतं कतिविधं गूढमास्ते ब्रह्मन् सुदुर्लभम्
श्री नारायण म्हणाले: अनेक प्रकारच्या कथा आहेत, ज्या पुराणांत उघड सांगितलेल्या नाहीत; ऐकलेली गोष्ट विविध स्वरूपांची, गुप्त आणि फार दुर्मिळ आहे, हे ब्राह्मण.
तेषु यत्सारभूतं च श्रोतुं किं वा त्वमिच्छसि । तन्मे ब्रूहि महाभाग पश्चाद्वक्ष्यामि तत्पुनः
या सर्वांमध्ये जे सार्थक आणि ऐकण्यासारखं आहे, ते तुला काय जाणून घ्यायचं आहे? हे भाग्यवान, ते मला सांग, मग मी ते पुन्हा सांगीन.
नारद उवाच स्वाहा देवी हविर्दाने प्रशस्ता सर्वकर्मसु । पितृदाने स्वधा शस्ता दक्षिणा सर्वतो वरा
नारद म्हणाले: स्वाहा देवी सर्व यज्ञांत आणि सर्व कर्मांत प्रशंसित आहे; पितरांना दिलेल्या दानात स्वधा श्रेष्ठ मानली जाते, आणि दक्षिणा सर्व प्रकारे उत्तम आहे.
एतासां चरितं जन्मफलं प्राधान्यमेव च । श्रोतुमिच्छामि त्वद्वक्त्राद्वद वेदविदांवर
या देवींची कथा, त्यांचा जन्माचा फल आणि त्यांचं महत्त्व, हे तुझ्या तोंडून ऐकायला मला इच्छा आहे, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
सूत उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिसत्तमः । कथां कथितुमारेभे पुराणोक्तां पुरातनीम्
सूती म्हणाले: नारदाचं बोलणं ऐकून, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी हसत प्राचीन काळातील, पुराणांत सांगितलेली कथा सांगायला सुरुवात केली.
श्रीनारायण उवाच सृष्टेः प्रथमतो देवाः स्वाहारार्थं ययुः पुरा । ब्रह्मलोकं ब्रह्मसभामाजग्मुः सुमनोहराम्
श्री नारायण म्हणाले: सृष्टीच्या आरंभी, देवांनी स्वाहा मिळवण्यासाठी ब्रह्मलोकात, ब्रह्माची सुंदर सभा गाठली.
गत्वा निवेदनं चक्रुराहारहेतुकं मुने । ब्रह्मा श्रुत्वा प्रतिज्ञाय निषेवे श्रीहरिं परम्
तेथे जाऊन त्यांनी अन्नासाठी आपली विनंती ब्रह्माला सांगितली; ब्रह्माने ते ऐकून वचन दिलं आणि मग श्रीहरीची भक्तीपूर्वक पूजा केली.
नारद उवाच यज्ञरूपो हि भगवान् कलया च बभूव ह । यज्ञे यद्यद्धविर्दानं दत्तं तेभ्यश्च ब्राह्मणैः
नारद म्हणाले: भगवंत यज्ञस्वरूपाने, आपल्या अंशाने प्रकट झाले; यज्ञात ब्राह्मणांनी जे काही हविर्दान केलं, ते सर्व त्यांना दिलं गेलं.
श्रीनारायण उवाच हविर्ददति विप्राश्च भक्त्या च क्षत्रियादयः । सुरा नैव प्राप्नुवन्ति तद्दानं मुनिपुङ्गव
श्री नारायण म्हणाले: ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर जेव्हा भक्तीने हविर्दान करतात, तेव्हा देवांना ते दान मिळत नाही, हे श्रेष्ठ मुनी.
देवा विषण्णास्ते सर्वे तत्सभां च ययुः पुनः । गत्वा निवेदनं चक्रुराहाराभावहेतुकम्
सर्व देव निराश होऊन पुन्हा त्या सभेत गेले; तेथे जाऊन त्यांनी अन्नाच्या अभावामुळे आपली विनंती मांडली.
ब्रह्मा श्रुत्वा तु ध्यानेन श्रीकृष्णं शरणं ययौ । पूजाञ्चकार प्रकृतेध्यानेनैव तदाज्ञया
ब्रह्मा हे ऐकून ध्यानाने श्रीकृष्णाच्या शरण गेला; त्याच्या आज्ञेने, त्याने प्रकृतीचे ध्यान करत पूजा केली.
प्रकृतेः कलया चैव सर्वशक्तिस्वरूपिणी । अतीव सुन्दरी श्यामा रमणीया मनोहरा
प्रकृतीच्या अंशातून, सर्व शक्तींची मूर्ती असलेली, अत्यंत सुंदर, श्यामवर्णाची, रम्य आणि मनाला भुरळ घालणारी देवी प्रकट झाली.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा । उवाचेति विधेरग्रे पद्मयोने वरं वृणु
ती देवी हलक्याशा हास्याने, प्रसन्न मुखाने, भक्तांना कृपा करायला उत्सुक होऊन, ब्रह्मा कमलजन्माच्या समोर म्हणाली: 'वर माग.'
विधिस्तद्वचनं श्रुत्वा सम्भ्रमात्समुवाच ताम् । प्रजापतिरुवाच त्वमग्नेर्दाहिका शक्तिर्भव यातीव सुन्दरी
ब्रह्मा तिचं बोलणं ऐकून आदराने म्हणाला: 'हे सुंदर देवी, तू अग्नीची दाहक शक्ती हो.'
दग्धुं न शक्तः प्रकृतीर्हुताशश्च त्वया विना । त्वन्नामोच्चार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः
तुझ्याशिवाय ना प्रकृती ना अग्नी काहीही जाळू शकत नाही; जो माणूस मंत्राच्या शेवटी तुझं नाव उच्चारून हविर्दान करतो—
सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् । अग्नेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपा सा गृहेश्वरी
ते दान देवांना आनंदाने मिळेल; ती अग्नीच्या संपत्तीची मूर्ती, सौंदर्यरूप आणि घराची मालकीण आहे.
देवानां पूजिता शश्वन्नरादीनां भवाम्बिके । ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव ह
हे अंबे, देव आणि माणसांकडून नेहमी पूजली जाणारी, ब्रह्माच्या शब्दांनी ती देवी खिन्न झाली.
तमुवाच ततो देवी स्वाभिप्रायं स्वयम्भुवम् । स्वाहोवाच अहं कृष्णं भजिष्यामि तपसा सुचिरेण च
मग देवीने आपला हेतू स्वयंभूला सांगितला. तिने म्हणाले, "मी कृष्णाची दीर्घ काळ तप करून भक्ती करीन."
ब्रह्मंस्तदन्यं यत्किञ्चित्स्वप्नवद् भ्रममेव च । विधाता जगतस्त्वं च शम्भुर्मृत्युञ्जयो विभुः
ब्रह्म म्हणून जे काही दुसरे काही म्हणतात, ते सर्व स्वप्नासारखे भ्रमच आहे. या जगाचा निर्माण करणारा तूच आहेस, आणि शंभू, मृत्यूलाही जिंकणारा, सर्वशक्तिमान आहेस.
बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् । सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः
शेष जगाला धरून ठेवतो, धर्म हा धर्मी लोकांचा साक्षी आहे. देवांमध्ये सर्वात जास्त पूजला जाणारा तूच आहेस, आणि गणांमध्ये गणांचा स्वामी आहेस.
प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् । ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया
प्रकृती सर्वांनी पूजली जाते. तिच्या कृपेने पूर्वी ऋषी आणि मुनी यांना तिची सेवा करून सन्मान मिळाला.
तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् । पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः
मी नेहमी भक्तीभावाने त्या चरणकमळांचे ध्यान करते. 'कमळासारख्या मुखाच्या पायांना पाणी घालू' असे म्हणून, कमळनाभाच्या पावलावर चालते.
जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् । तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा
देवीने कृष्णाचे निरामय ध्यान करत तपासाठी प्रस्थान केले. पद्मजा एक पायावर उभी राहून लक्षावधी वर्षे कठोर तप करत राहिली.
तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी
तेव्हा तिने गुणांपलीकडील, प्रकृतीच्या पलीकडील श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतले. त्याचे अतिशय सुंदर रूप पाहून ती स्वतःही तेजस्वी झाली.
मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी । विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह
काळानुसार, कामेशाच्या प्रियतमेवर मूर्च्छा आली. तिचा हेतू जाणून, सर्वज्ञाने तिला संबोधले.
समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्गीं तपसा चिरम् । श्रीभगवानुवाच वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्नी भविष्यसि
दीर्घ तपामुळे कृश झालेल्या तिला उचलून मांडीवर घेतले. श्रीभगवान म्हणाले, "वराह अवतारात तू माझ्या अंशाने पत्नी होशील."
नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च । अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्नी च भामिनी
"तुझे नाव नाग्नजिती असेल, तू नाग्नजिताची कन्या होशील. सध्या, तेजस्विनी, तू अग्नीची पत्नी दाहिका आहेस."
मन्त्राङ्गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद् भविष्यसि । वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम्
"माझ्या कृपेने तू मंत्राच्या अंगरूपाने पूजली जाशील. अग्नी तुला भक्तिभावाने घराची मालकीण म्हणून पूजेल."
रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद
"तो तुझ्यासोबत आणि रमेसोबत रमण करील." असे सांगून, देवादिने देवीशी संवाद साधून अदृश्य झाला, हे नारद.