सर्वान्तरात्मा भगवान् सर्वदेहेष्ववस्थितः । यस्य देहात्स प्रयाति स शवस्तत्क्षणं भवेत्
सर्वांच्या अंतर्यामी असलेला भगवान प्रत्येक देहात वास करतो; जेव्हा तो देह सोडतो, तेव्हा तो देह त्या क्षणीच मृत होतो.
मनोऽहमिन्द्रियेशं च ज्ञानरूपो हि शङ्करः । विष्णुप्राणा च प्रकृतिर्बुद्धिर्भगवती सती
मन, अहंकार आणि इंद्रियांचा स्वामी हे शंकराचं रूप आहे; विष्णू म्हणजे प्राण, प्रकृती म्हणजे बुद्धी, आणि भगवती सती आहे.
निद्रादयः शक्तयश्च ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः । आत्मनः प्रतिबिम्बश्च जीवो भोगशरीरभृत्
झोप आणि इतर शक्ती या सगळ्या प्रकृतीच्या कला आहेत; आत्म्याचं प्रतिबिंब म्हणजे जीव, जो भोगासाठी शरीर घेतो.
आत्मनीशे गते देहात्सर्वे यान्ति ससम्भ्रमाः । यथा वर्त्मनि गच्छन्तं नरदेवमिवानुगाः
जेव्हा परमात्मा देह सोडतो, तेव्हा हे सर्व घाबरून निघून जातात, जसं राजाला रस्त्यावर निघताना त्याचे सेवक मागे जातात.
अहं शिवश्च शेषश्च विष्णुर्धर्मो महाविराट् । यूयं यदंशा भक्ताश्च तत्पुष्पं न्यक्कृतं त्वया
मी, शिव, शेष, विष्णू, धर्म आणि महाविराट, तसेच तुम्ही सर्व माझे अंश व भक्त, हे पुष्प तुझ्याकडून नाकारले गेले.
शिवेन पूजितं पादपद्मं पुष्पेण येन च । तत्र दुर्वाससा दत्तं दैवेन न्यक्कृतं त्वया
शिवाने ज्या पुष्पाने पादपद्मांची पूजा केली, ते पुष्प तिथे दुर्वासांनी दिले, पण तेही तुझ्या इच्छेने नाकारले गेले.
तत्पुण्यं मस्तके यस्य कृष्णपादाब्जप्रच्युतम् । सर्वेषां च सुराणां च तत्पूजापुरतो भवेत्
कृष्णाच्या पादकमळावरून जे पुष्प कुणाच्या डोक्यावर पडते, त्याचे पुण्य सर्व देवांच्या आणि त्यांच्या पूजेच्या पुढे असते.
दैवेन वञ्चितस्त्वं हि दैवं च बलवत्तरम् । भाग्यहीनं जनं मूढं को वा रक्षितुमीश्वरः
तुला नशीबाने फसवले आहे, आणि नशीब हेच सर्वात बलवान आहे; ज्याच्याकडे भाग्य नाही आणि जो मूढ आहे, त्याचे रक्षण कोण करू शकतो, प्रभो?
सा श्रीर्गताधुना कोपात्कृष्णनिर्माल्यवर्जनात् । अधुना गच्छ वैकुण्ठं मया च गुरुणा सह
कृष्णाच्या नर्माल्याचा अपमान केल्यामुळे लक्ष्मी रागावून निघून गेली आहे; आता तू गुरु आणि माझ्यासोबत वैकुंठात जा.
निषेव्य तत्र श्रीनाथं श्रियं प्राप्स्यति मद्वरात् । एवमुक्त्वा च स ब्रह्मा सर्वैः सुरगणैः सह
तिथे श्रीनाथाची सेवा केल्यावर, माझ्या वरामुळे तुला श्री मिळेल; असे सांगून ब्रह्मा आणि सर्व देवगणांनी—
तत्र गत्वा परब्रह्म भगवन्तं सनातनम् । दृष्ट्वा तेजःस्वरूपं तं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा
ते सर्व जाऊन, त्यांनी त्या सनातन, तेजस्वी, स्वतःच्या प्रकाशात प्रज्वलित असलेल्या परब्रह्म भगवंताचे दर्शन घेतले.
ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डशतकोटिसमप्रभम् । शान्तमनादिमध्यान्तं लक्ष्यीकान्तमनन्तकम्
तो प्रभू उन्हाळ्यातील दुपारच्या दहा कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, शांत, अनादि, अमध्य, अनंत आणि अत्यंत सुंदर होता.
चतुर्भुजैः पार्षदैश्च सरस्वत्या युतं प्रभुम् । भक्त्या चतुर्भिर्वेदैश्च गङ्गया परिवेष्टितम्
चार भुजांचे पार्षद, सरस्वती, भक्तिभावाने चारही वेद आणि गंगेने वेढलेला तो प्रभू तिथे होता.
तं प्रणेमुः सुराः सर्वे मूर्ध्ना ब्रह्मपुरोगमाः । भक्तिनम्राः साश्रुनेत्रास्तुष्टुवुः परमेश्वरम्
सर्व देव, ब्रह्मा पुढे करून, मस्तकाने त्याला वंदन करू लागले; भक्तिभावाने नम्र होऊन, डोळ्यांत अश्रू आणून, त्यांनी परमेवराचे स्तवन केले.
वृत्तान्तं कथयामास स्वयं ब्रह्मा कृताञ्जलिः । रुरुदुर्देवताः सर्वाः स्वाधिकाराच्चुताश्च ताः
स्वतः ब्रह्मा, हात जोडून, घडलेला वृत्तांत सांगू लागला; सर्व देवता आपला अधिकार गमावल्यामुळे रडू लागल्या.
स ददर्श सुरगणं विपद्ग्रस्तं भयाकुलम् । रत्नभूषणशून्यं च वाहनादिविवर्जितम्
त्याने पाहिले की देवगण संकटात सापडले आहेत, भयाने ग्रस्त आहेत, त्यांच्याकडे रत्नभूषणे नाहीत आणि वाहनही नाही.
शोभाशून्यं हतश्रीकं निष्प्रभं सभयं परम् । उवाच कातरं दृष्ट्वा भयभीतिविभञ्जनः
त्यांच्यात शोभा नाही, श्री हरवली आहे, तेज नाही, आणि ते अत्यंत घाबरलेले आहेत; त्यांना घाबरलेले पाहून, भीती दूर करणारा तो प्रभू बोलू लागला.
श्रीभगवानुवाच मा भैर्ब्रह्मन् हे सुराश्च भयं किं वो मयि स्थिते । दास्यामि लक्ष्मीमचलां परमैश्वर्यवर्धिनीम्
श्रीभगवान म्हणाले— ब्रह्मा, आणि सर्व देवांनो, घाबरू नका; मी असताना तुम्हाला कसले भय? मी तुम्हाला अचल आणि पराकोटीचे ऐश्वर्य वाढवणारी लक्ष्मी देईन.
किञ्च मद्वचनं किञ्चिच्छ्रूयतां समयोचितम् । हितं सत्यं सारभूतं परिणामसुखावहम्
आता, या प्रसंगाला योग्य असे, हितकारक, सत्य, सार्थक आणि शेवटी सुख देणारे माझे काही शब्द ऐका.
जनाश्चासंख्यविश्वस्था मदधीनाश्च सन्ततम् । यथा तथाहं मद्भक्तपराधीनोऽस्वतन्त्रकः
विश्वात असंख्य लोक आहेत, जे नेहमी माझ्यावर अवलंबून आहेत; पण मी मात्र माझ्या भक्तांवर अवलंबून असतो, मी स्वतंत्र नाही.
यं यं रुष्टो हि मद्भक्तो मत्परो हि निरङ्कुशः । तद्गृहेऽहं न तिष्ठामि पद्मया सह निश्चितम्
माझा भक्त, जो माझ्यावर पूर्ण प्रेम करतो आणि कुठल्याही बंधनात नाही, तो रागावला तर मी आणि पद्मा त्याच्या घरी राहत नाही, हे निश्चित.
दुर्वासाः शङ्करांशश्च वैष्णवो मत्परायणः । तच्छापादागतोऽहं च सलक्ष्मीको हि वो गृहात्
दुर्वासा, जो शंकराचा अंश आणि विष्णूभक्त आहे, त्याच्या शापामुळे मी आणि लक्ष्मी तुमच्या घरातून निघून आलो.
यत्र शङ्खध्वनिर्नास्ति तुलसी न शिवार्चनम् । न भोजनं च विप्राणां न पद्मा तत्र तिष्ठति
ज्या ठिकाणी शंखाचा आवाज नाही, तुळस नाही, शंकराची पूजा होत नाही, ब्राह्मणांना भोजन दिलं जात नाही, तिथे लक्ष्मी टिकत नाही.
मद्भक्तानां च मे निन्दा यत्र ब्रह्मन् भवेत्सुराः । महारुष्टा महालक्ष्मीस्ततो याति पराभवम्
ज्या ठिकाणी माझ्या भक्तांची निंदा होते, हे ब्रह्मन्, तिथे देव खूप रागावतात आणि महालक्ष्मी तिथून निघून जाते.
मद्भक्तिहीनो यो मूढो भुङ्क्ते यो हरिवासरे । मम जन्मदिने वापि याति श्रीस्तद्गृहादपि
जो मूर्ख माझ्यावर भक्ती करत नाही आणि हरिवासर किंवा माझ्या जन्मदिनी जेवतो, त्याच्या घरातूनही लक्ष्मी निघून जाते.
मन्नामविक्रयी यश्च विक्रीणाति स्वकन्यकाम् । यत्रातिथिर्न भुङ्क्ते च मत्प्रिया याति तद्गृहात्
जो माझं नाव विकतो किंवा आपली मुलगी विकतो, आणि ज्या घरात पाहुण्याला जेवायला देत नाहीत, तिथून माझी प्रिय देवी निघून जाते.
यो विप्रः पुंश्चलीपुत्रो महापापी च तत्पतिः । पापिनो यो गृहं याति शूद्रश्राद्धान्नभोजकः
जो ब्राह्मण व्यभिचारिणीचा मुलगा आहे किंवा तिचा पती महापापी आहे, आणि जो शूद्रांच्या श्राद्धाचं अन्न खातो, अशा पाप्यांच्या घरातून लक्ष्मी निघून जाते.
महारुष्टा ततो याति मन्दिरात्कमलालया । शूद्राणां शवदाही च भाग्यहीनो द्विजाधमः
खूप रागावून कमलालया मंदीरातून निघून जाते; जो ब्राह्मण दुर्दैवी आहे, शूद्रांचे मृतदेह जाळतो, त्याच्याकडूनही लक्ष्मी दूर जाते.
याति रुष्टा तद्गृहाच्च देवाः कमलवासिनी । शूद्राणां सूपकारी यो ब्राह्मणो वृषवाहकः
रागावून देव आणि कमला त्या घरातून निघून जातात जिथे ब्राह्मण शूद्रांसाठी स्वयंपाक करतो किंवा बैल हाकतो.
तत्तोयपानभीता च कमला याति तद्गृहात् । अशुद्धहृदयः क्रूरो हिंसको निन्दको द्विजः
ज्या घरात ब्राह्मण अपवित्र मनाचा, क्रूर, हिंसक किंवा निंदा करणारा असतो, तिथे लक्ष्मी पाणी प्यायलाही घाबरते आणि तिथून निघून जाते.