दैत्यैरसुरसङ्घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् । विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्
त्याने पाहिले की, अमरावती दैत्य आणि असुरांच्या सैन्यांनी भरली आहे, भीतीने ग्रासलेली आहे, संकटांनी त्रस्त आहे आणि काही ठिकाणी मुलाबाळांशिवाय ओकीर आहे.
पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् । शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति
वडील, आई, पत्नी आणि इतर नातेवाईकांशिवाय ती नगरी फारच अस्थिर दिसत होती; शत्रूंनी वेढलेली ती पाहून तो वाक्पतीकडे गेला.
शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् । ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये स्थितं परम्
मंदाकिनीच्या काठी, शक्राने आपला गुरू, ईश्वर, गंगेच्या पाण्यात उभा राहून, परब्रह्माचे ध्यान करताना पाहिला.
सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् । साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्
तो सूर्याच्या दिशेने, पूर्वेकडे आणि सर्व दिशांना तोंड करून उभा होता; त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहत होते, अंगावर रोमांच उभे राहिले होते आणि तो परमआनंदाने एकरूप झाला होता.
वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् । प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्
तो सर्वश्रेष्ठ, सर्वात मान्य, धर्मनिष्ठ, श्रेष्ठ लोकांनी सेविलेला, आप्तेष्टांना प्रिय आणि ज्ञानी लोकांत अतिशय श्रेष्ठ होता.
ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् । दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः
तो भावंडांमध्ये मोठा, देवांच्या शत्रूंना अप्रिय; गुरू जप करताना पाहून देवांचा स्वामी तिथे उभा राहिला.
प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः । प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
प्रहर संपल्यावर गुरूंना उठताना पाहून त्याने नमस्कार केला; त्यांच्या कमळासारख्या पायांना वंदन करून तो मोठ्याने पुन्हा पुन्हा रडू लागला.
वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा । पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्
त्याने घडलेला सर्व प्रकार, ब्रह्मदेवाचा शाप, वर पुन्हा मिळवणे आणि अतिदुर्लभ ज्ञानप्राप्ती याची सविस्तर कथा सांगितली.
वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः । शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः
शिष्याचं बोलणं ऐकून, देवांचा शहाणा स्वामी, उत्तम वक्ता, हळूहळू आपल्या नगराकडे परत गेला, जिच्यावर आता शत्रूने ताबा मिळवला होता.
बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः । गुरुरुवाच श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु
कुपित डोळ्यांनी बृहस्पती, तो आदरणीय गुरु, म्हणाला — 'हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, मी सर्व काही ऐकलं आहे; रडू नकोस, माझं बोलणं ऐक.'
न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन । सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नश्वरा श्रमरूपिणी
जो नीती जाणतो तो कधीही संकटात घाबरत नाही; संपत्ती असो वा संकट असो, दोन्ही क्षणभंगुर आहेत आणि त्यात कष्टच असतात.
पूर्वस्य कर्मायत्ता च स्वयं कर्ता तयोरपि । सर्वेषां च भवत्येव शश्वज्जन्मनि जन्मनि
हे दोन्ही पूर्वीच्या कर्मावर अवलंबून असतात, जरी प्रत्येकजण स्वतः कृती करतो; सर्व प्राण्यांना, प्रत्येक जन्मात, हेच खरं असतं.
चक्रनेमिक्रमेणैव तत्र का परिदेवना । उक्तं हि स्वकृतं कर्म भुज्यतेऽखिलभारते
जसं चाकाची कड क्रमाने फिरते, तसं दुःख करण्याचं काय कारण? कारण मोठ्या भारतात असं सांगितलं आहे की, प्रत्येकाला आपल्या कर्माचं फळ भोगावंच लागतं.
शुभाशुभं च यत्किञ्चित्स्वकर्मफलभुक् पुमान् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि
माणसाने जे काही चांगलं किंवा वाईट केलं असेल, त्याचं फळ त्याला भोगावंच लागतं; अनुभवल्याशिवाय कर्म कधीही नष्ट होत नाही, कितीही कल्पांचे कोटी जरी गेले तरी.
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । इत्येवमुक्तं वेदे च कृष्णेन परमात्मना
आपण जे चांगलं किंवा वाईट कर्म केलं आहे, त्याचं फळ नक्कीच भोगावंच लागतं; असं वेदात श्रीकृष्ण परमात्म्याने सांगितलं आहे.
सामवेदोक्तशाखायां सम्बोध्य कमलोद्भवम् । जन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कृतकर्मणाम्
सामवेदाच्या एका शाखेत, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्माला उद्देशून असं सांगितलं आहे की, सर्व जीवांना त्यांच्या कर्मानुसार जन्म आणि भोग शिल्लक असलेलं भोगावंच लागतं.
अनुरूपं हि तेषां च भारतेऽन्यत्र चैव हि । कर्मणा ब्रह्मशापं च कर्मणा च शुभाशिषम्
भारतात आणि इतरत्रही, ज्याच्या त्याच्या कर्मानुसार ब्रह्माचा शाप किंवा आशीर्वाद मिळतो.
कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेद्दैन्यं च कर्मणा । कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्छति
कर्मामुळेच महालक्ष्मी मिळते, आणि कर्मामुळेच दारिद्र्य येतं; कोट्यवधी जन्मांनी साठवलेलं कर्म प्रत्येक जीवामागे लागतंच.
न हि त्यजेद्विना भोगं तच्छायेव पुरन्दर । कालभेदे देशभेदे पात्रभेदे च कर्मणाम्
हे कर्म अनुभवल्याशिवाय सुटत नाही, हे पुरंदरासारखं सावलीसारखं चिकटून राहतं; काळ, देश आणि पात्र यांच्या फरकामुळे कर्माचं फळही बदलतं.
न्यूनताधिकभावोऽपि भवेदेव हि कर्मणा । वस्तुदानेन वस्तूनां समं पुण्यं दिने दिने
कर्मामुळेच फळात वाढ किंवा घट येते; वस्तू दान केल्याने दररोज सारखंच पुण्य मिळतं.
दिनभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । समे देशे च वस्तूनां दाने पुण्यं समं सुर
दिवस बदलला की पुण्य कोट्यवधी पट किंवा अगणित पटीने वाढू शकतं; पण त्याच ठिकाणी वस्तू दान केल्याने पुण्य सारखंच राहतं, हे देवांनो.
देशभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । समे पात्रे समं पुण्यं वस्तूनां कर्तुरेव च
देश बदलला की पुण्य कोट्यवधी पट किंवा अगणित पटीने वाढतं; पण तेच पात्र असेल तर दान करणाऱ्याला पुण्य सारखंच मिळतं.
पात्रभेदे शतगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् । यथा फलन्ति सस्यानि न्यूनान्यप्यधिकानि च
पात्र बदललं की पुण्य शंभरपट किंवा अगणित पटीने वाढतं; जसं शेत बदललं की पिकं कमी-जास्त येतात, तसंच पात्रानुसार पुण्य बदलतं.
कर्षकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा । सामान्यदिवसे विप्रदानं समफलं भवेत्
शेत किंवा पात्र बदललं की शेतकऱ्यांना फळ वेगळं मिळतं; साध्या दिवशी ब्राह्मणाला दान दिलं तर फळ सारखंच मिळतं.
अमायां रविसंक्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् । चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च
अमावास्येला किंवा सूर्य संक्रमणाच्या दिवशी फळ शंभरपट होतं; चातुर्मास्य किंवा पौर्णिमेला फळ अनंत होतं.
ग्रहणे शशिनः कोटिगुणं च फलमेव च । सूर्यस्य ग्रहणे वापि ततो दशगुणं भवेत्
चंद्रग्रहणाच्या वेळी फळ कोट्यवधी पट होतं; सूर्यग्रहणाच्या वेळी त्यापेक्षा दहा पट जास्त फळ मिळतं.
अक्षयायामक्षयं तदसंख्यं फलमुच्यते । एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिति
जे अमर आहे त्याचं फळ कधीही संपत नाही आणि मोजता येणार नाही असं सांगितलं जातं. तसेच, इतर शुभ दिवशी केलेल्या पुण्याचं फळ आणखी मोठं असतं.
यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यपुण्यकर्मसु । एवं सर्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्मणां फलम्
जसं दानात, तसंच स्नान, जप आणि इतर पुण्यकर्मांत; प्रत्येक ठिकाणी माणसाच्या कर्माचं फळ असतं हे समजून घ्यावं.
यथा दण्डेन चक्रेण शरावेण भ्रमेण च । कुम्भं निर्माति निर्माता कुम्भकारो मृदा भुवि
जसं कुंभार मातीपासून पृथ्वीवर काठी, चाक, ताट आणि फिरवणं यांच्या मदतीने कुंभ घडवतो—
तथैव कर्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च । यस्याज्ञया सृष्टमिदं तं च नारायणं भज
तसंच, कर्माच्या दोऱ्याने फळ देणारा धाता फळ देतो. ज्याच्या आज्ञेने हे सृष्टी निर्माण झाली, त्या नारायणाची भक्ती कर.