कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते निश्चितं हरे । यस्मात्संस्थापितं पुष्पं गर्वेण करिमस्तके
तो कोटी जन्मांचे पाप निश्चितच नष्ट करतो, हे खरे. कारण अभिमानाने हत्तीच्या डोक्यावर ठेवलेले फुल जसे स्थिर राहते, तसेच हेही आहे.
तस्माद्युष्मान्परित्यज्य यातु लक्ष्मीर्हरेः पदम् । नारायणस्य भक्तोऽहं न बिभेमि सुराद्विधेः
म्हणून, हे इंद्रा, लक्ष्मी तुला सोडून हरिच्या पायाशी जाते. मी नारायणाचा भक्त आहे, म्हणून मला देवांचा अधिपती असला तरी भीती वाटत नाही.
कालान्मृत्योर्जरातश्च कानन्यान् गणयामि च । किं करिष्यति ते तातः कश्यपश्च प्रजापतिः
काळ, मृत्यू, वार्धक्य किंवा इतर कोणालाही मी मोजत नाही. तुझा वडील कश्यप किंवा प्रजापती काय करणार?
बृहस्पतिर्गुरुश्चैव निःशङ्कस्य च मे हरे । इदं पुष्पं यस्य मूर्ध्नि तस्यैव पूजनं परम्
बृहस्पती, तुझा गुरु, हे हरी, माझ्यासारख्या निर्भय व्यक्तीला काय करणार? ज्याच्या डोक्यावर हे फूल ठेवले आहे, त्याच्यासाठीच खरे पूजन आहे.
इति श्रुत्वा महेन्द्रश्च धृत्वा स चरणं मुनेः । उच्चै रुरोद शोकार्तस्तमुवाच भयाकुलः
हे ऐकून, महेंद्राने (इंद्राने) त्या ऋषींचे पाय धरले आणि दुःखाने मोठ्याने रडला. घाबरून त्याने ऋषींना असे म्हटले.
महेन्द्र उवाच दत्तः समुचितः शापो मह्यं मायापहः प्रभो । हृतां न याचे सम्पत्तिं किञ्चिज्ज्ञानं च देहि मे
महेंद्र म्हणाला — प्रभो, माया दूर करणाऱ्या, मला दिलेला शाप योग्य आहे. मी माझी हरवलेली संपत्ती मागत नाही, पण मला थोडे ज्ञान दे.
ऐश्वर्यं विपदां बीजं ज्ञानप्रच्छन्नकारणम् । मुक्तिमार्गकुठारश्च भक्तेश्च व्यवधायकम्
संपत्ती ही संकटांची बीज आहे, ती ज्ञान लपवते, मुक्तीच्या मार्गावर कुऱ्हाड आहे, आणि भक्तीच्या आड येणारी आहे.
मुनिरुवाच जन्ममृत्युजराशोकरोगबीजाङ्कुरं परम् । सम्पत्तितिमिरान्धश्च मुक्तिमार्गं न पश्यति
मुनि म्हणाले — संपत्ती ही जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, शोक आणि रोग यांची बीजांकुर आहे. संपत्तीच्या अंधारात अडकलेला माणूस मुक्तीचा मार्ग पाहू शकत नाही.
सम्पन्मत्तो विमूढश्च सुरामत्तः स एव च । बान्धवैर्वेष्टितः सोऽपि बन्धुत्वेनैव हे हरे
संपत्तीमुळे मदमस्त झालेला, दारू प्यायल्यासारखा वेडा, नातलगांनी वेढलेला — तोही, हे हरी, नात्याच्या बंधनातच अडकतो.
सम्पत्तिमदमत्तश्च विषयान्धश्च विह्वलः । महाकामी राजसिकः सत्त्वमार्गं न पश्यति
संपत्तीच्या गर्वाने मदमस्त, विषयांच्या मोहाने आंधळा, अस्वस्थ, मोठ्या इच्छांनी भरलेला, राजस स्वभावाचा — असा माणूस सत्त्वगुणाचा मार्ग पाहू शकत नाही.
द्विविधो विषयान्धश्च राजसस्तामसः स्मृतः । अशास्त्रज्ञस्तामसश्च शास्त्रज्ञो राजसः स्मृतः
विषयांबद्दल दोन प्रकारची अंधता असते — एक राजस आणि दुसरी तामस. जो शास्त्राचा अज्ञान असतो तो तामस मानला जातो; आणि जो शास्त्र जाणतो तो राजस समजला जातो.
शास्त्रं च द्विविधं मार्गं दर्शयेत्सुरपुङ्गव । प्रवृत्तिबीजमेकं च निवृत्तेः कारणं परम्
शास्त्र दोन मार्ग दाखवते — एक संसारात गुंतवणारा आणि दुसरा सर्वश्रेष्ठ विरक्तीचा कारण.
चरन्ति जीविनश्चादौ प्रवृत्तेर्दुःखवर्त्मनि । स्वच्छन्दं च प्रसन्नं च निर्विरोधं च सन्ततम्
सुरुवातीला सर्व जीव संसाराच्या मार्गाने चालतात, जो दुःखांनी भरलेला असतो; तरी तो मोकळा, सुखद आणि नेहमी विरोधरहित वाटतो.
आयाति मधुनो लोभात्क्लेशेन सुखमानितः । परिणामे नाशबीजे जन्ममृत्युजराकरे
मधाच्या लोभाने माणूस कष्ट करून सुख मिळवू पाहतो; पण शेवटी त्यातून नाशच होतो, आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण यांची बीजे पेरली जातात.
अनेकजन्मपर्यन्तं कृत्वा च भ्रमणं मुदा । स्वकर्मविहितायां च नानायोन्यां क्रमेण च
अशा रीतीने, स्वतःच्या कर्मानुसार, जीव आनंदाने असंख्य जन्म घेतो आणि वेगवेगळ्या गर्भात जन्म घेत राहतो.
ततश्चेशानुगहाग्रच्च सत्सङ्गं लभते च सः । सहस्रेषु शतेष्वेको भवाब्धिपारकारणम्
मग परमेश्वराच्या कृपेने त्याला सत्पुरुषांचा संग मिळतो; हजारोमध्ये किंवा शेकड्यांमध्ये एखादाच जन्ममृत्यूच्या समुद्रातून पार जाण्याचा उपाय शोधतो.
साधुस्तत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमार्गं प्रदर्शयेत् । तदा करोति यत्नं च जीवो बन्धनखण्डने
सज्जन पुरुष सत्याच्या प्रकाशाने मुक्तीचा मार्ग दाखवतो; तेव्हा जीव बंधन तोडण्यासाठी प्रयत्न करतो.
अनेकजन्मयोगेन तपसानशनेन च । तदा लभेन्मुक्तिमार्गं निर्विघ्नं सुखदं परम्
अनेक जन्मांची साधना, तप आणि उपवास यामुळे अखेरीस तो जीव विघ्नरहित आणि परमसुखद मुक्तीचा मार्ग प्राप्त करतो.
इदं श्रुतं गुरोर्वक्याद्यत् पृच्छसि पुरन्दर । मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा वीतरागो बभूव सः
हे पुरंदर, गुरूंच्या वचनांतून तुला जे ऐकायला मिळाले, तेच आहे; त्या ऋषींचे वचन ऐकून तो सर्व वासना सोडून दिल्या.
वैराग्यं वर्धयामास तस्य ब्रह्मन् दिने दिने । मुनेः स्थानाद् गृहं गत्वा स ददर्शामरावतीम्
ब्रह्मन्, त्याचे वैराग्य दिवसेंदिवस वाढू लागले; मग तो ऋषींच्या आश्रमातून घरी गेला आणि अमरावती पाहिली.
दैत्यैरसुरसङ्घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् । विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्
त्याने पाहिले की, अमरावती दैत्य आणि असुरांच्या सैन्यांनी भरली आहे, भीतीने ग्रासलेली आहे, संकटांनी त्रस्त आहे आणि काही ठिकाणी मुलाबाळांशिवाय ओकीर आहे.
पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् । शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति
वडील, आई, पत्नी आणि इतर नातेवाईकांशिवाय ती नगरी फारच अस्थिर दिसत होती; शत्रूंनी वेढलेली ती पाहून तो वाक्पतीकडे गेला.
शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् । ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये स्थितं परम्
मंदाकिनीच्या काठी, शक्राने आपला गुरू, ईश्वर, गंगेच्या पाण्यात उभा राहून, परब्रह्माचे ध्यान करताना पाहिला.
सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् । साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्
तो सूर्याच्या दिशेने, पूर्वेकडे आणि सर्व दिशांना तोंड करून उभा होता; त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहत होते, अंगावर रोमांच उभे राहिले होते आणि तो परमआनंदाने एकरूप झाला होता.
वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् । प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्
तो सर्वश्रेष्ठ, सर्वात मान्य, धर्मनिष्ठ, श्रेष्ठ लोकांनी सेविलेला, आप्तेष्टांना प्रिय आणि ज्ञानी लोकांत अतिशय श्रेष्ठ होता.
ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् । दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः
तो भावंडांमध्ये मोठा, देवांच्या शत्रूंना अप्रिय; गुरू जप करताना पाहून देवांचा स्वामी तिथे उभा राहिला.
प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः । प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
प्रहर संपल्यावर गुरूंना उठताना पाहून त्याने नमस्कार केला; त्यांच्या कमळासारख्या पायांना वंदन करून तो मोठ्याने पुन्हा पुन्हा रडू लागला.
वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा । पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्
त्याने घडलेला सर्व प्रकार, ब्रह्मदेवाचा शाप, वर पुन्हा मिळवणे आणि अतिदुर्लभ ज्ञानप्राप्ती याची सविस्तर कथा सांगितली.
वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः । शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः
शिष्याचं बोलणं ऐकून, देवांचा शहाणा स्वामी, उत्तम वक्ता, हळूहळू आपल्या नगराकडे परत गेला, जिच्यावर आता शत्रूने ताबा मिळवला होता.
बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः । गुरुरुवाच श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु
कुपित डोळ्यांनी बृहस्पती, तो आदरणीय गुरु, म्हणाला — 'हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, मी सर्व काही ऐकलं आहे; रडू नकोस, माझं बोलणं ऐक.'