तद्गुणोत्कीर्तनं वक्तुं ब्रह्माण्डेषु च कः क्षमः । मुक्तयश्च चतुर्वेदैर्निरुक्ताश्च चतुर्विधाः
ब्रह्मांडात त्या गुणांची महती सांगण्याची कोणाचीही क्षमता नाही; आणि चार वेदांनी वर्णन केलेल्या मुक्ती चार प्रकारच्या आहेत.
तत्प्रधाना देवभक्तिर्मुक्तेरपि गरीयसी । सालोक्यदा भवेदेका तथा सारूप्यदा परा
देवभक्ती, जी सर्वोच्च आहे, ती मुक्तीपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे; एक भक्ती सृष्टीमध्ये निवास देते, तर दुसरी भक्ती रूपसाम्य देते.
सामीप्यदाथ निर्वाणप्रदा मुक्तिश्चतुर्विधा । भक्तास्ता न हि वाञ्छन्ति विना तत्सेवनं विभोः
सामीप्य, सायुज्य, सारूप्य आणि निर्वाण — अशी चार प्रकारची मुक्ती असली तरी, भगवंताची सेवा न करता भक्तांना या मुक्तीची इच्छा कधीच होत नाही.
शिवत्वममरत्वं च ब्रह्मत्वं चावहेलया । जन्ममृत्युजराव्याधिभयशोकादिकं धनम्
शिवपद, अमरत्व, ब्रह्मपद किंवा जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, भीती आणि दुःख यांपासून मुक्ती मिळाली तरी, हे सगळे भक्तांसाठी तितकेसे महत्त्वाचे वाटत नाही.
दिव्यरूपधारणं च निर्वाणं मोक्षणं विदुः । मुक्तिश्च सेवारहिता भक्तिः सेवाविवर्धिनी
दिव्य रूप धारण करणे, मोक्ष मिळवणे किंवा मुक्ती — हे सगळे ओळखले गेले आहेत; पण सेवा नसलेल्या मुक्तीपेक्षा, सेवा करणाऱ्या भक्तीमुळेच भक्ती वाढत जाते.
भक्तिमुक्त्योरयं भेदो निषेकखण्डनं शृणु । विदुर्बुधा निषेकं च भोगं च कृतकर्मणाम्
भक्ती आणि मुक्ती यातील फरक, तसेच बीजाची नाश कशी होते ते ऐक. ज्ञानी लोक कर्म केलेल्यांच्या भोग आणि बीज या दोन्ही गोष्टी ओळखतात.
तत्खण्डनं च शुभदं श्रीविभोः सेवनं परम् । तत्त्वज्ञानमिदं साध्वि स्थिरं च लोकवेदयोः
त्या बीजाचा नाश होणे हे शुभ आहे आणि श्रीभगवंताची सेवा ही सर्वश्रेष्ठ आहे. हे तत्त्वज्ञान, हे सती, लोक आणि वेद दोन्हीमध्ये ठामपणे मानले गेले आहे.
निर्विघ्नं शुभदं चोक्तं गच्छ वत्से यथासुखम् । इत्युक्त्वा सूर्यपुत्रश्च जीवयित्वा च तत्पतिम्
ही गोष्ट विघ्नरहित आणि मंगलकारक आहे असे सांगितले गेले आहे. आता, लेकी, तू जशी इच्छा असेल तशी जा. असे म्हणून सूर्यपुत्राने तिच्या पतीला पुन्हा जीव दिला.
तस्यै शुभाशिषं दत्त्वा गमनं कर्तुमुद्यतः । दृष्ट्वा यमं च गच्छन्तं सा सावित्री प्रणम्य च
तिला शुभाशीर्वाद देऊन तो जाण्यास सज्ज झाला. यम जाताना पाहून सावित्रीने त्याला वंदन केले.
रुरोद चरणौ धृत्वा साधुच्छेदेन दुःखिता । सावित्रीरोदनं श्रुत्वा यमश्चैव कृपानिधिः
सावित्रीने त्याचे पाय धरून रडू लागली, कारण तिच्या मनात वियोगाचे दुःख होते. सावित्रीचे रडणे ऐकून, करुणेचा सागर असलेला यमही पिळवटला.
तामित्युवाच सन्तुष्टः स्वयं चैव रुरोद ह । धर्मराज उवाव लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते
तो तिच्याशी आनंदाने बोलला आणि स्वतःही रडला. धर्मराज म्हणाला — 'पुण्यभूमी भारतात लक्ष वर्षे सुख उपभोगून,
अन्ते यास्यसि तल्लोकं यत्र देवी विराजते । गत्वा च स्वगृहं भद्रे सावित्र्याश्च व्रतं कुरु
शेवटी तू त्या लोकात जाशील जिथे देवी तेजाने उजळते. आता घरी जा, सुभगे, आणि सावित्रीचे व्रत पाळ.
द्विसप्तवर्षपर्यन्तं नारीणां मोक्षकारणम् । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सावित्र्याश्च व्रतं शुभम्
अठ्ठावीस वर्षांपर्यंत सावित्रीचे व्रत हे स्त्रियांसाठी मुक्तीचे कारण आहे, विशेषतः ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला.
शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे महालक्ष्या यथा व्रतम् । द्व्यष्टवर्षं व्रतं चैव प्रत्यादेयं शुचिस्मिते
भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल अष्टमीला, जशी महालक्ष्मीचे व्रत असते, तशीच अठ्ठावीस वर्षांची व्रत, हे पवित्र हास्य असणाऱ्या, स्वीकारावी.
करोति भक्त्या या नारी सा याति च विभोः पदम् । प्रतिमङ्गलवारे च देवीं मङ्गलदायिनीम्
ज्या स्त्रीने हे व्रत भक्तीने केले, तिला प्रभूचे पद मिळते. प्रत्येक शुभ दिवशी, मंगल देणाऱ्या देवीची पूजा करावी.
प्रतिमासं शुक्लषष्ठ्यां षष्ठीं मङ्गलदायिनीम् । तथा चाषाढसङ्क्रान्त्यां मनसां सर्वसिद्धिदाम्
प्रत्येक महिन्यात शुक्ल षष्ठीला, षष्ठी देवीची, जी मंगल देते तिची पूजा करावी. तसेच आषाढ संक्रांतीला, सर्व सिद्धी देणाऱ्या देवीची मनोभावे पूजा करावी.
राधां रासे च कार्तिक्यां कृष्णप्राणाधिकप्रियाम् । उपोष्य शुक्लाष्टम्यां च प्रतिमासं वरप्रदाम्
कार्तिक महिन्यातील रास उत्सवात, कृष्णासाठी प्राणाहून प्रिय असलेल्या राधेची पूजा करावी. प्रत्येक महिन्यात शुक्ल अष्टमीला उपवास करून, वर देणाऱ्या देवीची पूजा करावी.
विष्णुमायां भगवतीं दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् । प्रकृतिं जगदम्बां च पतिपुत्रवतीषु च
विष्णुमाया, भगवती दुर्गा, दुःखाचा नाश करणारी, प्रकृती, जगदंबा — या सर्वांची पूजा, पती आणि पुत्र असणाऱ्या स्त्रियांनी करावी.
पतिव्रतासु शुद्धासु यन्त्रेषु प्रतिमासु च । या नारी पूजयेद्भक्त्या धनसन्तानहेतवे
पतिव्रता आणि शुद्ध स्त्रियांमध्ये, यंत्र किंवा मूर्तीमध्ये, जी स्त्री भक्तीने धन आणि संततीसाठी पूजा करते,
इहलोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते श्रीविभोः पदम् । एवं देव्या विभूतीश्च पूजयेत्साधकोऽनिशम्
ती या जगात सुख उपभोगून, शेवटी श्रीभगवंताच्या पदाला पोहोचते. म्हणून साधकाने देवीच्या विभूतींची नेहमी पूजा करावी.
सर्वकालं सर्वरूपा संसेव्या परमेश्वरी । नातः परतरं किञ्चित्कृतकृत्यत्वदायकम्
परमेश्वरी जी सर्वकाळ, सर्व रूपांनी पूजली जाते, तिच्यापेक्षा श्रेष्ठ असं काहीच नाही, कारण तीच सर्व कर्तव्यांची पूर्णता देणारी आहे.
इत्युक्त्वा तां धर्मराजो जगाम निजमन्दिरम् । गृहीत्वा स्वामिनं सा च सावित्री च निजालयम्
असं म्हणून धर्मराज आपल्या घरी गेला आणि सावित्री आपल्या पतीला घेऊन आपल्या घरी परतली.
सावित्री सत्यवांश्चैव प्रययौ च यथागमम् । अन्यांश्च कथयामास स्ववृत्तान्तं हि नारद
सावित्री आणि सत्यवान योग्य रीतीने आपापल्या मार्गाने गेले, आणि सावित्रीने आपली कथा इतरांना सांगितली, हे नारद.
सावित्रीजनकः पुत्रान् सम्प्राप्तः प्रक्रमेण च । श्वशुरश्चक्षुषी राज्यं सा च पुत्रान् वरेण च
सावित्रीच्या वडिलांना हळूहळू पुत्र झाले; तिच्या सासऱ्यांना पुन्हा दृष्टी मिळाली आणि राज्यही मिळालं; आणि सावित्रीलाही वरामुळे पुत्र झाले.
लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते । जगाम स्वामिना सार्धं देवीलोकं पतिव्रता
भारतातल्या पवित्र भूमीत लक्ष वर्षं सुखाने राहून, ती पतिव्रता आपल्या पतीसह देवीच्या लोकात गेली.
सवितुश्चाधिदेवी या मन्त्राधिष्ठातृदेवता । सावित्री ह्यपि वेदानां सावित्री तेन कीर्तिता
सविताचे अधिदेवी, मंत्राची अधिष्ठात्री जी आहे, तिलाच वेदांत सावित्री असं म्हणतात.
इत्येवं कथितं वत्स सावित्र्याख्यानमुत्तमम् । जीवकर्मविपाकं च किं पुनः श्रोतुमिच्छसि
असं म्हणून, बाळा, सावित्रीचं हे उत्तम आख्यान आणि जीवनातील कर्मफळ सांगितलं; आता तुला अजून काय ऐकायचं आहे?
लक्ष्म्युपाख्यानवर्णनम् नारद उवाच श्रीमूलप्रकृतेर्देव्या गायत्र्यास्तु निराकृतेः । सावित्रीयमसंवादे श्रुतं वै निर्मलं यशः
लक्ष्मीच्या आख्यानाचं वर्णन
तद्गुणोत्कीर्तनं सत्यं मङ्गलानां च मङ्गलम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि लक्ष्म्युपाख्यानमीश्वर
नारद म्हणाले: प्रभो, मी गायत्री, श्रीमूलप्रकृती आणि सावित्री यांच्या संवादाचं निर्मळ यश ऐकलं.
केनादौ पूजिता सापि किंभूता केन वा पुरा । तद्गुणोत्कीर्तनं मह्यं वद वेदविदांवर
तिच्या गुणांची स्तुती ही सर्व मंगलांमध्ये श्रेष्ठ आहे; आता, प्रभो, मला लक्ष्मीचं आख्यान ऐकायचं आहे.