इन्द्रायुश्चैव दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । अष्टाविंशे शक्रपाते ब्रह्मणश्च दिवानिशम्
देवतांमध्ये इंद्राचे आयुष्य एकाहत्तर युगांचे असते; अठ्ठाविसाव्या इंद्राच्या पतनानंतर, दिवस आणि रात्र ब्रह्मदेवाचे असतात.
एवं त्रिंशद्दिनैर्मासो द्वाभ्यामाभ्यामृतुः स्मृतः । ऋतुभिः षड्भिरेवाब्दं ब्रह्मणो वै वयः स्मृतम्
अशी तीस दिवसांचा महिना होतो; दोन महिने मिळून एक ऋतु होतो; सहा ऋतूंनी एक वर्ष होते, ते ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष मानले जाते.
ब्रह्मणश्च निपाते च चक्षुरुन्मीलनं हरेः । चक्षुरुन्मीलने तस्य लयं प्राकृतिकं विदुः
ब्रह्मदेवाचा अंत झाल्यावर, हरिच्या डोळ्यांचे उघडणे होते; त्याच्या डोळ्यांच्या उघडण्याने सृष्टीचा प्राकृत लय ओळखला जातो.
प्रलये प्राकृते सर्वे देवाद्याश्च चराचराः । लीना धाता विधाता च श्रीकृष्णनाभिपङ्कजे
प्राकृत लयाच्या वेळी, सर्व देव, चराचर जीव, कर्ता आणि विधाता हे सर्व श्रीकृष्णाच्या नाभीच्या कमळात विलीन होतात.
विष्णुः क्षीरोदशायी च वैकुण्ठे यश्चतुर्भुजः । विलीना वामपार्श्वे च कृष्णस्य परमात्मनः
क्षीरसागरात विश्रांती घेणारा विष्णू आणि वैकुंठातील चार हातांचा विष्णू, हे दोघेही परमात्मा कृष्णाच्या डाव्या बाजूला विलीन झाले आहेत.
यस्य ज्ञाने शिवो लीनो ज्ञानाधीशः सनातनः । दुर्गायां विष्णुमायायां विलीनाः सर्वशक्तयः
शिव, जो ज्ञानाचा सनातन अधिपती आहे, तो कृष्णाच्या ज्ञानात विलीन झाला आहे; आणि सर्व शक्ती दुर्गा, जी विष्णूची माया आहे, तिच्यात एकत्रित झाल्या आहेत.
सा च कृष्णस्य बुद्धौ च बुद्ध्यधिष्ठातृदेवता । नारायणांशः स्कन्दश्च लीनो वक्षसि तस्य च
ती कृष्णाच्या बुद्धीत बुद्धीची अधिष्ठात्री देवता आहे; नारायणाचा अंश आणि स्कंद, हे दोघेही त्याच्या छातीमध्ये विलीन झाले आहेत.
श्रीकृष्णांशश्च तद्बाहौ देवाधीशो गणेश्वरः । पद्मांशाश्चैव पद्मायां सा राधायां च सुव्रते
श्रीकृष्णाचा अंश त्याच्या हातात देवांचा अधिपती गणेश आहे; आणि पद्माचा अंश पद्मा व राधा या दोघींमध्ये आहे, हे सुशील स्त्री.
गोप्यश्चापि च तस्यां च सर्वाश्च देवयोषितः । कृष्णप्राणाधिदेवी सा तस्य प्राणेषु संस्थिता
गोपिका आणि सर्व देव स्त्रिया तिच्यात उपस्थित आहेत; ती कृष्णाच्या प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे, जी त्याच्या प्राणांमध्ये स्थिर आहे.
सावित्री च सरस्वत्यां वेदाः शास्त्राणि यानि च । स्थिता वाणी च जिह्वायां यस्य च परमात्मनः
सावित्री सरस्वतीमध्ये आहे, आणि सर्व वेद व शास्त्रेही; वाणी परमात्म्याच्या जिभेवर निवास करते.
गोलोकस्य च गोपाश्च विलीनास्तस्य लोमसु । तत्प्राणेषु च सर्वेषां प्राणा वाता हुताशनाः
गोलोकातील गोपाल कृष्णाच्या केसांमध्ये विलीन झाले आहेत; आणि सर्वांचे प्राण, वायू आणि अग्नी त्याच्या प्राणांमध्ये आहेत.
जठराग्नौ विलीनाश्च जलं तद्रसनाग्रतः । वैष्णवाश्चरणाम्भोजे परमानन्दसंयुताः
पोटातील जठराग्नी विलीन झाली आहे; पाणी त्याच्या जिभेच्या टोकावर आहे; परम आनंदाने भरलेले वैष्णव त्याच्या कमलाच्या पायांवर आहेत.
सारात्सारतरा भक्तिरसपीयूषपायिनः । विराडंशाश्च महति लीनाः कृष्णे महाविराट्
सर्व सारांचा सार, भक्तिरसाचा अमृत पिणारे, हे महाविराट कृष्णात विलीन झाले आहेत, आणि विराटाचे अंशही त्यात आहेत.
यस्यैव लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च । यस्य चक्षुष उन्मेषे प्राकृतः प्रलयो भवेत्
ज्याच्या केसांच्या रोमकूपांमध्ये सर्व विश्वे आहेत; आणि ज्याच्या डोळे उघडल्यावर नैसर्गिक प्रलय घडतो.
चक्षुरुन्मीलने सृष्टिर्यस्यैव पुनरेव सः । यावत्कालो निमेषेण तावदुन्मीलनेन च
ज्याच्या डोळे उघडल्यावर पुन्हा सृष्टी निर्माण होते; जितका वेळ डोळे बंद राहतात, तितका वेळ उघडल्यावर सृष्टी टिकते.
ब्रह्मणश्च शताब्दे च सृष्टेः सूत्रलयः पुनः । ब्रह्मसृष्टिलयानां च संख्या नास्त्येव सुव्रते
ब्रह्माच्या शंभर वर्षांच्या शेवटी सृष्टीचा प्रलय होतो; आणि ब्रह्माच्या सृष्टी व प्रलयांची संख्या मोजता येत नाही, हे सुशील स्त्री.
यथा भूरजसां चैव संख्यानं नैव विद्यते । चक्षुर्निमेषे प्रलयो यस्य सर्वान्तरात्मनः
जसा पृथ्वीवरील धुळीच्या कणांची संख्या मोजता येत नाही, तसाच त्याच्या डोळे बंद झाल्यावर सर्वांच्या अंतरात्म्याचा प्रलय होतो.
उन्मीलने पुनः सृष्टिर्भवेदेवेश्वरेच्छया । स कृष्णः प्रलये तस्यां प्रकृतौ लीन एव हि
डोळे उघडल्यावर पुन्हा सृष्टी निर्माण होते, देवाच्या इच्छेने; प्रलयाच्या वेळी कृष्ण प्रकृतीमध्ये विलीन होतो.
एकैव च परा शक्तिर्निर्गुणः परमः पुमान् । सदेवेदमग्र आसीदिति वेदविदो विदुः
एकच सर्वोच्च शक्ती आहे; परम पुरुष निर्गुण आहे. वेद जाणणारे म्हणतात: 'आधी फक्त तेच अस्तित्वात होते.'
मूलप्रकृतिरव्यक्ताप्यव्याकृतपदाभिधा । चिदभिन्नत्वमापन्ना प्रलये सैव तिष्ठति
मूळ प्रकृती, जी अव्यक्त आहे आणि अव्याकृत पद म्हणून ओळखली जाते, तीच प्रलयाच्या वेळी चैतन्याशी एकरूप होऊन उरते.
तद्गुणोत्कीर्तनं वक्तुं ब्रह्माण्डेषु च कः क्षमः । मुक्तयश्च चतुर्वेदैर्निरुक्ताश्च चतुर्विधाः
ब्रह्मांडात त्या गुणांची महती सांगण्याची कोणाचीही क्षमता नाही; आणि चार वेदांनी वर्णन केलेल्या मुक्ती चार प्रकारच्या आहेत.
तत्प्रधाना देवभक्तिर्मुक्तेरपि गरीयसी । सालोक्यदा भवेदेका तथा सारूप्यदा परा
देवभक्ती, जी सर्वोच्च आहे, ती मुक्तीपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे; एक भक्ती सृष्टीमध्ये निवास देते, तर दुसरी भक्ती रूपसाम्य देते.
सामीप्यदाथ निर्वाणप्रदा मुक्तिश्चतुर्विधा । भक्तास्ता न हि वाञ्छन्ति विना तत्सेवनं विभोः
सामीप्य, सायुज्य, सारूप्य आणि निर्वाण — अशी चार प्रकारची मुक्ती असली तरी, भगवंताची सेवा न करता भक्तांना या मुक्तीची इच्छा कधीच होत नाही.
शिवत्वममरत्वं च ब्रह्मत्वं चावहेलया । जन्ममृत्युजराव्याधिभयशोकादिकं धनम्
शिवपद, अमरत्व, ब्रह्मपद किंवा जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, भीती आणि दुःख यांपासून मुक्ती मिळाली तरी, हे सगळे भक्तांसाठी तितकेसे महत्त्वाचे वाटत नाही.
दिव्यरूपधारणं च निर्वाणं मोक्षणं विदुः । मुक्तिश्च सेवारहिता भक्तिः सेवाविवर्धिनी
दिव्य रूप धारण करणे, मोक्ष मिळवणे किंवा मुक्ती — हे सगळे ओळखले गेले आहेत; पण सेवा नसलेल्या मुक्तीपेक्षा, सेवा करणाऱ्या भक्तीमुळेच भक्ती वाढत जाते.
भक्तिमुक्त्योरयं भेदो निषेकखण्डनं शृणु । विदुर्बुधा निषेकं च भोगं च कृतकर्मणाम्
भक्ती आणि मुक्ती यातील फरक, तसेच बीजाची नाश कशी होते ते ऐक. ज्ञानी लोक कर्म केलेल्यांच्या भोग आणि बीज या दोन्ही गोष्टी ओळखतात.
तत्खण्डनं च शुभदं श्रीविभोः सेवनं परम् । तत्त्वज्ञानमिदं साध्वि स्थिरं च लोकवेदयोः
त्या बीजाचा नाश होणे हे शुभ आहे आणि श्रीभगवंताची सेवा ही सर्वश्रेष्ठ आहे. हे तत्त्वज्ञान, हे सती, लोक आणि वेद दोन्हीमध्ये ठामपणे मानले गेले आहे.
निर्विघ्नं शुभदं चोक्तं गच्छ वत्से यथासुखम् । इत्युक्त्वा सूर्यपुत्रश्च जीवयित्वा च तत्पतिम्
ही गोष्ट विघ्नरहित आणि मंगलकारक आहे असे सांगितले गेले आहे. आता, लेकी, तू जशी इच्छा असेल तशी जा. असे म्हणून सूर्यपुत्राने तिच्या पतीला पुन्हा जीव दिला.
तस्यै शुभाशिषं दत्त्वा गमनं कर्तुमुद्यतः । दृष्ट्वा यमं च गच्छन्तं सा सावित्री प्रणम्य च
तिला शुभाशीर्वाद देऊन तो जाण्यास सज्ज झाला. यम जाताना पाहून सावित्रीने त्याला वंदन केले.
रुरोद चरणौ धृत्वा साधुच्छेदेन दुःखिता । सावित्रीरोदनं श्रुत्वा यमश्चैव कृपानिधिः
सावित्रीने त्याचे पाय धरून रडू लागली, कारण तिच्या मनात वियोगाचे दुःख होते. सावित्रीचे रडणे ऐकून, करुणेचा सागर असलेला यमही पिळवटला.