तपसां फलदाता च कर्मणां च यदाज्ञया । विष्णुः पाता च सर्वेषां यद्भयात्पाति सन्ततम्
तो तपस्येचे आणि कर्माचे फळ देणारा आहे; त्याच्या आज्ञेने विष्णू सर्वांचे नेहमी रक्षण करतो, त्याच्या भीतीने.
कालाग्निरुद्रः संहर्ता सर्वविश्वेषु यद्भयात् । शिवो मृत्युञ्जयश्चैव ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः
काळ, अग्नी आणि रुद्र यांच्या भीतीने सर्व विश्वाचा संहार होतो; शिव, मृत्यूवर विजय मिळवणारा, ज्ञानी लोकांचा गुरुंचा गुरु आहे.
यज्ज्ञानाज्ज्ञानवानस्ति योगीशो ज्ञानवित्प्रभुः । परमानन्दयुक्तश्च भक्तिवैराग्यसंयुतः
ज्याच्या ज्ञानामुळे माणूस ज्ञानी होतो, योगींचा स्वामी, ज्ञानाचा अधिपती, परम आनंदाने, भक्ती व वैराग्याने युक्त होतो.
यद्भयाद्वाति पवनः प्रवरः शीघ्रगामिनाम् । तपनश्च प्रतपति यद्भयात्सन्ततं सति
ज्याच्या भीतीने वारा वाहतो, सर्वात वेगवान धावणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ; आणि सूर्यही त्याच्या भीतीने सतत प्रकाशतो.
यदाज्ञया वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु । यदाज्ञया दहेद्वह्निर्जलमेवं सुशीतलम्
त्याच्या आज्ञेने इंद्र पाऊस पाडतो, मृत्यू सर्व प्राण्यांमध्ये संचारतो; त्याच्या आज्ञेने अग्नी पाण्यालाही जाळू शकतो आणि ते थंड करतो.
दिशो रक्षन्ति दिक्पाला महाभीता यदाज्ञया । भ्रमन्ति राशिचक्राणि ग्रहाश्च यद्भयेन च
दिशांचे रक्षक त्याच्या आज्ञेने फार घाबरून दिशा सांभाळतात; राशी आणि ग्रह त्याच्या भीतीने फिरतात.
भयात्फलन्ति वृक्षाश्च पुष्यन्त्यपि च यद्भयात् । यदाज्ञां तु पुरस्कृत्य कालः काले हरेद्भयात्
त्याच्या भीतीने झाडे फळे देतात आणि वाढतात; त्याची आज्ञा मिळाल्यावर काळ योग्य वेळी सर्वांना घेऊन जातो.
तथा जलस्थलस्थाश्च न जीवन्ति यदाज्ञया । अकाले नाहरेद्विद्धं रणेषु विषमेषु च
तसेच, पाण्यात आणि जमिनीवर राहणारे त्याच्या आज्ञेशिवाय जगत नाहीत; चुकीच्या वेळी, युद्धात किंवा संकटात जखमी झालेले मरत नाहीत.
धत्ते वायुस्तोयराशिं तोयं कूर्मं तदाज्ञया । कूर्मोऽनन्तं स च क्षोणीं समुद्रान् सा च पर्वतान्
त्याच्या आज्ञेने वारा समुद्राचे पाणी वाहून नेतो; पाणी कासवाला धरते, कासव अनंताला धरतो, अनंत पृथ्वीला धरतो, पृथ्वी समुद्रांना धरते, आणि समुद्र पर्वतांना धरतात.
सर्वा चैव क्षमारूपा नानारत्नं बिभर्ति या । यतः सर्वाणि भूतानि स्थीयन्ते हन्ति तत्र हि
ती पृथ्वीच्या रूपात सर्व प्रकारची रत्ने धरते; तिच्यामुळे सर्व जीव राहतात आणि त्यातच नष्ट होतात.
इन्द्रायुश्चैव दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । अष्टाविंशे शक्रपाते ब्रह्मणश्च दिवानिशम्
देवतांमध्ये इंद्राचे आयुष्य एकाहत्तर युगांचे असते; अठ्ठाविसाव्या इंद्राच्या पतनानंतर, दिवस आणि रात्र ब्रह्मदेवाचे असतात.
एवं त्रिंशद्दिनैर्मासो द्वाभ्यामाभ्यामृतुः स्मृतः । ऋतुभिः षड्भिरेवाब्दं ब्रह्मणो वै वयः स्मृतम्
अशी तीस दिवसांचा महिना होतो; दोन महिने मिळून एक ऋतु होतो; सहा ऋतूंनी एक वर्ष होते, ते ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष मानले जाते.
ब्रह्मणश्च निपाते च चक्षुरुन्मीलनं हरेः । चक्षुरुन्मीलने तस्य लयं प्राकृतिकं विदुः
ब्रह्मदेवाचा अंत झाल्यावर, हरिच्या डोळ्यांचे उघडणे होते; त्याच्या डोळ्यांच्या उघडण्याने सृष्टीचा प्राकृत लय ओळखला जातो.
प्रलये प्राकृते सर्वे देवाद्याश्च चराचराः । लीना धाता विधाता च श्रीकृष्णनाभिपङ्कजे
प्राकृत लयाच्या वेळी, सर्व देव, चराचर जीव, कर्ता आणि विधाता हे सर्व श्रीकृष्णाच्या नाभीच्या कमळात विलीन होतात.
विष्णुः क्षीरोदशायी च वैकुण्ठे यश्चतुर्भुजः । विलीना वामपार्श्वे च कृष्णस्य परमात्मनः
क्षीरसागरात विश्रांती घेणारा विष्णू आणि वैकुंठातील चार हातांचा विष्णू, हे दोघेही परमात्मा कृष्णाच्या डाव्या बाजूला विलीन झाले आहेत.
यस्य ज्ञाने शिवो लीनो ज्ञानाधीशः सनातनः । दुर्गायां विष्णुमायायां विलीनाः सर्वशक्तयः
शिव, जो ज्ञानाचा सनातन अधिपती आहे, तो कृष्णाच्या ज्ञानात विलीन झाला आहे; आणि सर्व शक्ती दुर्गा, जी विष्णूची माया आहे, तिच्यात एकत्रित झाल्या आहेत.
सा च कृष्णस्य बुद्धौ च बुद्ध्यधिष्ठातृदेवता । नारायणांशः स्कन्दश्च लीनो वक्षसि तस्य च
ती कृष्णाच्या बुद्धीत बुद्धीची अधिष्ठात्री देवता आहे; नारायणाचा अंश आणि स्कंद, हे दोघेही त्याच्या छातीमध्ये विलीन झाले आहेत.
श्रीकृष्णांशश्च तद्बाहौ देवाधीशो गणेश्वरः । पद्मांशाश्चैव पद्मायां सा राधायां च सुव्रते
श्रीकृष्णाचा अंश त्याच्या हातात देवांचा अधिपती गणेश आहे; आणि पद्माचा अंश पद्मा व राधा या दोघींमध्ये आहे, हे सुशील स्त्री.
गोप्यश्चापि च तस्यां च सर्वाश्च देवयोषितः । कृष्णप्राणाधिदेवी सा तस्य प्राणेषु संस्थिता
गोपिका आणि सर्व देव स्त्रिया तिच्यात उपस्थित आहेत; ती कृष्णाच्या प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे, जी त्याच्या प्राणांमध्ये स्थिर आहे.
सावित्री च सरस्वत्यां वेदाः शास्त्राणि यानि च । स्थिता वाणी च जिह्वायां यस्य च परमात्मनः
सावित्री सरस्वतीमध्ये आहे, आणि सर्व वेद व शास्त्रेही; वाणी परमात्म्याच्या जिभेवर निवास करते.
गोलोकस्य च गोपाश्च विलीनास्तस्य लोमसु । तत्प्राणेषु च सर्वेषां प्राणा वाता हुताशनाः
गोलोकातील गोपाल कृष्णाच्या केसांमध्ये विलीन झाले आहेत; आणि सर्वांचे प्राण, वायू आणि अग्नी त्याच्या प्राणांमध्ये आहेत.
जठराग्नौ विलीनाश्च जलं तद्रसनाग्रतः । वैष्णवाश्चरणाम्भोजे परमानन्दसंयुताः
पोटातील जठराग्नी विलीन झाली आहे; पाणी त्याच्या जिभेच्या टोकावर आहे; परम आनंदाने भरलेले वैष्णव त्याच्या कमलाच्या पायांवर आहेत.
सारात्सारतरा भक्तिरसपीयूषपायिनः । विराडंशाश्च महति लीनाः कृष्णे महाविराट्
सर्व सारांचा सार, भक्तिरसाचा अमृत पिणारे, हे महाविराट कृष्णात विलीन झाले आहेत, आणि विराटाचे अंशही त्यात आहेत.
यस्यैव लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च । यस्य चक्षुष उन्मेषे प्राकृतः प्रलयो भवेत्
ज्याच्या केसांच्या रोमकूपांमध्ये सर्व विश्वे आहेत; आणि ज्याच्या डोळे उघडल्यावर नैसर्गिक प्रलय घडतो.
चक्षुरुन्मीलने सृष्टिर्यस्यैव पुनरेव सः । यावत्कालो निमेषेण तावदुन्मीलनेन च
ज्याच्या डोळे उघडल्यावर पुन्हा सृष्टी निर्माण होते; जितका वेळ डोळे बंद राहतात, तितका वेळ उघडल्यावर सृष्टी टिकते.
ब्रह्मणश्च शताब्दे च सृष्टेः सूत्रलयः पुनः । ब्रह्मसृष्टिलयानां च संख्या नास्त्येव सुव्रते
ब्रह्माच्या शंभर वर्षांच्या शेवटी सृष्टीचा प्रलय होतो; आणि ब्रह्माच्या सृष्टी व प्रलयांची संख्या मोजता येत नाही, हे सुशील स्त्री.
यथा भूरजसां चैव संख्यानं नैव विद्यते । चक्षुर्निमेषे प्रलयो यस्य सर्वान्तरात्मनः
जसा पृथ्वीवरील धुळीच्या कणांची संख्या मोजता येत नाही, तसाच त्याच्या डोळे बंद झाल्यावर सर्वांच्या अंतरात्म्याचा प्रलय होतो.
उन्मीलने पुनः सृष्टिर्भवेदेवेश्वरेच्छया । स कृष्णः प्रलये तस्यां प्रकृतौ लीन एव हि
डोळे उघडल्यावर पुन्हा सृष्टी निर्माण होते, देवाच्या इच्छेने; प्रलयाच्या वेळी कृष्ण प्रकृतीमध्ये विलीन होतो.
एकैव च परा शक्तिर्निर्गुणः परमः पुमान् । सदेवेदमग्र आसीदिति वेदविदो विदुः
एकच सर्वोच्च शक्ती आहे; परम पुरुष निर्गुण आहे. वेद जाणणारे म्हणतात: 'आधी फक्त तेच अस्तित्वात होते.'
मूलप्रकृतिरव्यक्ताप्यव्याकृतपदाभिधा । चिदभिन्नत्वमापन्ना प्रलये सैव तिष्ठति
मूळ प्रकृती, जी अव्यक्त आहे आणि अव्याकृत पद म्हणून ओळखली जाते, तीच प्रलयाच्या वेळी चैतन्याशी एकरूप होऊन उरते.