तस्मै दत्तं पुरा ज्ञानं कृष्णेन परमात्मना । अतीव निर्जनेऽरण्ये गोलोके रासमण्डले
त्या शंकराला, प्राचीन काळी, कृष्णाने — जो परमात्मा आहे — अतिशय एकांत असलेल्या अरण्यात, गोलोकात, रासमंडळात हे ज्ञान दिले.
तत्रैव कथितं किञ्चित्तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । धर्मं च कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम्
तेथेच तिच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती सांगितली गेली; आणि शंकराने स्वतः शिवलोकात धर्म सांगितला.
धर्मस्तु कथयामास भास्वते पृच्छते तथा । यामाराध्य मत्पितापि सम्प्राप तपसा सति
तो धर्म शंकराने भास्कराला — ज्याने विचारले होते — सांगितला; आणि ज्याची उपासना करून, माझ्या वडिलांनीही तप करून तो प्राप्त केला.
पूर्वं स्वं विषयं चाहं न गृह्णामि प्रयत्नतः । वैराग्ययुक्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते
पूर्वी मी माझे स्वतःचे राज्य मनापासून स्वीकारले नाही; वैराग्याने युक्त होऊन, मी तपासाठी जाण्याची इच्छा केली, हे सुभ्राते.
तदा मां कथयामास पिता तद्गुणकीर्तनम् । यथागमं तद्वदामि निबोधातीव दुर्गमम्
तेव्हा माझ्या वडिलांनी मला तिच्या गुणांची स्तुती सांगितली; जशी मी ऐकली, तशी मी आता सांगतो — ऐक, हे अत्यंत कठीण आहे.
तद्गुणं सा न जानाति तदन्यस्य च का कथा । यथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने
ती स्वतःच आपले गुण पूर्णपणे जाणत नाही — तर दुसऱ्याचे काय बोलावे? जसे आकाश आपले अंतरंग ओळखत नाही, तसेच हे सुंदरमुखी.
सर्वात्मा सर्वभगवान् सर्वकारणकारणः । सर्वेश्वरश्च सर्वाद्यः सर्ववित्परिपालकः । २५ नित्यरूपी नित्यदेही नित्यानन्दो निराकृतिः । निरङ्कुशो निराशङ्को निर्गुणश्च निरामयः
तो सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा भगवान, सर्व कारणांचा कारण, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आद्य, सर्वज्ञ आणि सर्वांचा पालनकर्ता आहे; त्याचे रूप शाश्वत, देह शाश्वत, आनंद शाश्वत, तो निराकार, कोणत्याही बंधनांशिवाय, शंका नसलेला, निर्गुण आणि व्याधीपासून मुक्त आहे.
निर्लिप्तः सर्वसाक्षी च सर्वाधारः परात्परः । मायाविशिष्टः प्रकृतिस्तद्विकाराश्च प्राकृताः
तो सर्वांपासून अलिप्त, सर्वांचा साक्षीदार, सर्वांचा आधार, परमापेक्षाही श्रेष्ठ; मायायुक्त, आणि प्रकृती व तिचे सर्व विकार त्याच्याशी सहज जोडलेले आहेत.
स्वयं पुमांश्च प्रकृतिस्तावभिन्नौ परस्परम् । यथा वह्नेस्तस्य शक्तिर्न भिन्नास्त्येव कुत्रचित्
तो स्वतः पुरुष असून प्रकृती त्याच्यापासून वेगळी नाही; जसे अग्नीची शक्ती कधीच त्याच्यापासून वेगळी नसते.
सेयं शक्तिर्महामाया सच्चिदानन्दरूपिणी । रूपं बिभर्त्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे
ही शक्ती म्हणजे महामाया, जी सच्चिदानंदरूप आहे; ती रूपधारी आणि अरूपही आहे, भक्तांना कृपा करण्यासाठी.
गोपालसुन्दरीरूपं प्रथमं सा ससर्ज ह । अतीव कमनीयं च सुन्दरं सुमनोहरम्
तिने प्रथम गोपालसुंदरीचे रूप निर्माण केले, जे अतिशय मनोहारी, सुंदर आणि मनाला भुरळ घालणारे होते.
नवीननीरदश्यामं किशोरं गोपवेषकम् । कन्दर्पकोटिलावण्यं लीलाधाममनोहरम्
ती नव्या काळ्या मेघासारखी श्यामवर्णाची, किशोरवयीन, गोपवेषातील, कोट्यवधी मदनांपेक्षा देखणी, लीलामय आणि मनाला मोहवणारी होती.
शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचनम् । शरत्पार्वणकोटीन्दुशोभाप्रच्छादनाननम्
तिच्या डोळ्यांची शोभा शरद ऋतूच्या मध्यान्हीच्या कमळांनाही लाजवणारी, आणि चेहरा शरद पौर्णिमेच्या कोटी चंद्रांनाही झाकून टाकणारा होता.
अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूषणभूषितम् । सस्मितं शोभितं शश्वदमूल्यपीतवाससा
ती अमूल्य रत्नांनी बनवलेल्या विविध दागिन्यांनी सजलेली, सदैव हसतमुख, आणि अमूल्य पिवळ्या वस्त्रात शोभून दिसणारी होती.
परब्रह्मस्वरूपं च ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । सुखदृश्यं च शान्तं च राधाकान्तमनन्तकम्
ती परब्रह्मस्वरूप, ब्रह्मतेजाने प्रज्वलित, पाहायला सुखदायक, शांत, आणि राधिकेचा अनंत प्रियकर होती.
गोपीभिर्वीक्ष्यमाणं च सस्मिताभिश्च सन्ततम् । रासमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्
ती गोपींकडून नेहमीच प्रेमाने पाहिली जात असे, त्या हसतमुख असत; ती रासमंडळाच्या मध्यभागी, रत्नांच्या सिंहासनावर विराजमान होती.
वंशीं क्वणन्तं द्विभुजं वनमालाविभूषितम् । कौस्तुभेन्द्रमणीन्द्रेण शश्वद्वक्षःस्थलोज्ज्वलम्
तो बासरी वाजवत आहे, दोन हातांनी, गळ्यात वनफुलांची माळ घातलेली आहे, त्याच्या छातीवर कौस्तुभ आणि इंद्राचा मौल्यवान रत्न नेहमीच तेजाळत आहे.
कुङ्कुमागुरुकस्तुरीचन्दनार्चितविग्रहम् । चारुचम्पकमालाक्तं मालतीमाल्यमण्डितम्
त्याचे रूप कुंकू, अगरू, कस्तुरी आणि चंदन याने पूजले जाते; त्याला सुंदर चंपकाच्या फुलांची माळ आणि मोगऱ्याच्या फुलांनी सजवलेले आहे.
चारुचन्द्रकशोभाढ्यं चूडावङ्क्रिमराजितम् । एवंभूतं च ध्यायन्ति भक्ता भक्तिपरिप्लुताः
त्याच्या शिरावर सुंदर चंद्रकोर शोभते आणि मुकुटावर मोरपिस आहे; अशा त्या रूपाचा भक्त, भक्तिभावाने ओतप्रोत होऊन, ध्यान करतात.
यद्भयाज्जगता धाता विधत्ते सृष्टिमेव च । कर्मानुसाराल्लिखितं करोति सर्वकर्मणाम्
ज्याच्या भीतीने जगाचा कर्ता सृष्टी निर्माण करतो आणि कर्मानुसार सर्व कर्मे लिहून ती पार पाडतो.
तपसां फलदाता च कर्मणां च यदाज्ञया । विष्णुः पाता च सर्वेषां यद्भयात्पाति सन्ततम्
तो तपस्येचे आणि कर्माचे फळ देणारा आहे; त्याच्या आज्ञेने विष्णू सर्वांचे नेहमी रक्षण करतो, त्याच्या भीतीने.
कालाग्निरुद्रः संहर्ता सर्वविश्वेषु यद्भयात् । शिवो मृत्युञ्जयश्चैव ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः
काळ, अग्नी आणि रुद्र यांच्या भीतीने सर्व विश्वाचा संहार होतो; शिव, मृत्यूवर विजय मिळवणारा, ज्ञानी लोकांचा गुरुंचा गुरु आहे.
यज्ज्ञानाज्ज्ञानवानस्ति योगीशो ज्ञानवित्प्रभुः । परमानन्दयुक्तश्च भक्तिवैराग्यसंयुतः
ज्याच्या ज्ञानामुळे माणूस ज्ञानी होतो, योगींचा स्वामी, ज्ञानाचा अधिपती, परम आनंदाने, भक्ती व वैराग्याने युक्त होतो.
यद्भयाद्वाति पवनः प्रवरः शीघ्रगामिनाम् । तपनश्च प्रतपति यद्भयात्सन्ततं सति
ज्याच्या भीतीने वारा वाहतो, सर्वात वेगवान धावणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ; आणि सूर्यही त्याच्या भीतीने सतत प्रकाशतो.
यदाज्ञया वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु । यदाज्ञया दहेद्वह्निर्जलमेवं सुशीतलम्
त्याच्या आज्ञेने इंद्र पाऊस पाडतो, मृत्यू सर्व प्राण्यांमध्ये संचारतो; त्याच्या आज्ञेने अग्नी पाण्यालाही जाळू शकतो आणि ते थंड करतो.
दिशो रक्षन्ति दिक्पाला महाभीता यदाज्ञया । भ्रमन्ति राशिचक्राणि ग्रहाश्च यद्भयेन च
दिशांचे रक्षक त्याच्या आज्ञेने फार घाबरून दिशा सांभाळतात; राशी आणि ग्रह त्याच्या भीतीने फिरतात.
भयात्फलन्ति वृक्षाश्च पुष्यन्त्यपि च यद्भयात् । यदाज्ञां तु पुरस्कृत्य कालः काले हरेद्भयात्
त्याच्या भीतीने झाडे फळे देतात आणि वाढतात; त्याची आज्ञा मिळाल्यावर काळ योग्य वेळी सर्वांना घेऊन जातो.
तथा जलस्थलस्थाश्च न जीवन्ति यदाज्ञया । अकाले नाहरेद्विद्धं रणेषु विषमेषु च
तसेच, पाण्यात आणि जमिनीवर राहणारे त्याच्या आज्ञेशिवाय जगत नाहीत; चुकीच्या वेळी, युद्धात किंवा संकटात जखमी झालेले मरत नाहीत.
धत्ते वायुस्तोयराशिं तोयं कूर्मं तदाज्ञया । कूर्मोऽनन्तं स च क्षोणीं समुद्रान् सा च पर्वतान्
त्याच्या आज्ञेने वारा समुद्राचे पाणी वाहून नेतो; पाणी कासवाला धरते, कासव अनंताला धरतो, अनंत पृथ्वीला धरतो, पृथ्वी समुद्रांना धरते, आणि समुद्र पर्वतांना धरतात.
सर्वा चैव क्षमारूपा नानारत्नं बिभर्ति या । यतः सर्वाणि भूतानि स्थीयन्ते हन्ति तत्र हि
ती पृथ्वीच्या रूपात सर्व प्रकारची रत्ने धरते; तिच्यामुळे सर्व जीव राहतात आणि त्यातच नष्ट होतात.