शेषो वक्त्रसहस्रेण नहि यद्वक्तुमीश्वरः । मृत्युञ्जयो न क्षमश्च वक्तुं पञ्चमुखेन च
शेष हजार मुखांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि मृत्युञ्जय पाच तोंडांनीही ते सांगण्यास समर्थ नाही.
धाता चतुर्णां वेदानां विधाता जगतामपि । ब्रह्मा चतुर्मुखेनैव नालं विष्णुश्च सर्ववित्
चारही वेदांचे कर्ता, जगाचा निर्माता, ब्रह्मा चार मुखांनी आणि सर्वज्ञ विष्णू—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत.
कार्तिकेयः षण्मुखेन नापि वक्तुमलं ध्रुवम् । न गणेशः समर्थश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
कार्तिकेय सहा तोंडांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि योग्यांचा गुरु गणेश सुद्धा ते सांगण्यास समर्थ नाही.
सारभूताश्च शास्त्राणां वेदाश्चत्वार एव च । कलामात्रं यद्गुणानां न विदन्ति बुधाश्च ये
शास्त्रांचा आणि चारही वेदांचा सारांश, आणि ज्ञानी लोक सुद्धा तिच्या गुणांचा एक अंशही जाणू शकत नाहीत.
सरस्वती जडीभूता नालं तद्गुणवर्णने । सनत्कुमारो धर्मश्च सनन्दनः सनातनः
सरस्वती सुद्धा त्या गुणांचं वर्णन करताना गप्प होते, आणि सनत्कुमार, धर्म, सनंदन, सनातन हे सुद्धा.
सनकः कपिलः सूर्यो येऽन्ये च ब्रह्मणः सुताः । विचक्षणा न यद्वक्तुं किञ्चान्ये जडबुद्धयः
सनक, कपिल, सूर्य आणि ब्रह्माच्या इतर पुत्रांना, कितीही बुद्धिमान असले तरी, ते सांगता येत नाही—मग मंदबुद्धी लोकांची काय कथा!
न यद्वक्तुं क्षमाः सिद्धा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा । के चान्ये च वयं के वा श्रीदेव्या गुणवर्णने
सिद्ध, श्रेष्ठ मुनी, योगी—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत; मग आम्ही किंवा इतर कोण तिच्या गुणांचं वर्णन करू शकतो?
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अतिसाध्यं स्वभक्तानां तदन्येषां सुदुर्लभम्
ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर तिच्या कमळासारख्या पायांची ध्यानधारणा करतात; तिच्या भक्तांसाठी ते सहज मिळतं, पण इतरांसाठी फारच दुर्मिळ आहे.
कश्चित्किञ्चिद्विजानाति तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । अतिरिक्तं विजानाति ब्रह्मा ब्रह्मविशारदः
काही जण देवीच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती जाणतात; ब्रह्मदेव, जो ब्रह्माचा जाणकार आहे, तो त्यापेक्षा अधिक जाणतो.
ततोऽतिरिक्तं जानाति गणेशो ज्ञानिनां गुरुः । सर्वातिरिक्तं जानाति सर्वज्ञः शम्भुरेव सः
त्यापेक्षा अधिक ज्ञान गणेश, ज्ञानींचे गुरु, जाणतो; पण सर्वकाही जाणणारा, सर्वज्ञ शंकरच सर्वश्रेष्ठ जाणतो.
तस्मै दत्तं पुरा ज्ञानं कृष्णेन परमात्मना । अतीव निर्जनेऽरण्ये गोलोके रासमण्डले
त्या शंकराला, प्राचीन काळी, कृष्णाने — जो परमात्मा आहे — अतिशय एकांत असलेल्या अरण्यात, गोलोकात, रासमंडळात हे ज्ञान दिले.
तत्रैव कथितं किञ्चित्तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । धर्मं च कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम्
तेथेच तिच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती सांगितली गेली; आणि शंकराने स्वतः शिवलोकात धर्म सांगितला.
धर्मस्तु कथयामास भास्वते पृच्छते तथा । यामाराध्य मत्पितापि सम्प्राप तपसा सति
तो धर्म शंकराने भास्कराला — ज्याने विचारले होते — सांगितला; आणि ज्याची उपासना करून, माझ्या वडिलांनीही तप करून तो प्राप्त केला.
पूर्वं स्वं विषयं चाहं न गृह्णामि प्रयत्नतः । वैराग्ययुक्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते
पूर्वी मी माझे स्वतःचे राज्य मनापासून स्वीकारले नाही; वैराग्याने युक्त होऊन, मी तपासाठी जाण्याची इच्छा केली, हे सुभ्राते.
तदा मां कथयामास पिता तद्गुणकीर्तनम् । यथागमं तद्वदामि निबोधातीव दुर्गमम्
तेव्हा माझ्या वडिलांनी मला तिच्या गुणांची स्तुती सांगितली; जशी मी ऐकली, तशी मी आता सांगतो — ऐक, हे अत्यंत कठीण आहे.
तद्गुणं सा न जानाति तदन्यस्य च का कथा । यथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने
ती स्वतःच आपले गुण पूर्णपणे जाणत नाही — तर दुसऱ्याचे काय बोलावे? जसे आकाश आपले अंतरंग ओळखत नाही, तसेच हे सुंदरमुखी.
सर्वात्मा सर्वभगवान् सर्वकारणकारणः । सर्वेश्वरश्च सर्वाद्यः सर्ववित्परिपालकः । २५ नित्यरूपी नित्यदेही नित्यानन्दो निराकृतिः । निरङ्कुशो निराशङ्को निर्गुणश्च निरामयः
तो सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा भगवान, सर्व कारणांचा कारण, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आद्य, सर्वज्ञ आणि सर्वांचा पालनकर्ता आहे; त्याचे रूप शाश्वत, देह शाश्वत, आनंद शाश्वत, तो निराकार, कोणत्याही बंधनांशिवाय, शंका नसलेला, निर्गुण आणि व्याधीपासून मुक्त आहे.
निर्लिप्तः सर्वसाक्षी च सर्वाधारः परात्परः । मायाविशिष्टः प्रकृतिस्तद्विकाराश्च प्राकृताः
तो सर्वांपासून अलिप्त, सर्वांचा साक्षीदार, सर्वांचा आधार, परमापेक्षाही श्रेष्ठ; मायायुक्त, आणि प्रकृती व तिचे सर्व विकार त्याच्याशी सहज जोडलेले आहेत.
स्वयं पुमांश्च प्रकृतिस्तावभिन्नौ परस्परम् । यथा वह्नेस्तस्य शक्तिर्न भिन्नास्त्येव कुत्रचित्
तो स्वतः पुरुष असून प्रकृती त्याच्यापासून वेगळी नाही; जसे अग्नीची शक्ती कधीच त्याच्यापासून वेगळी नसते.
सेयं शक्तिर्महामाया सच्चिदानन्दरूपिणी । रूपं बिभर्त्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे
ही शक्ती म्हणजे महामाया, जी सच्चिदानंदरूप आहे; ती रूपधारी आणि अरूपही आहे, भक्तांना कृपा करण्यासाठी.
गोपालसुन्दरीरूपं प्रथमं सा ससर्ज ह । अतीव कमनीयं च सुन्दरं सुमनोहरम्
तिने प्रथम गोपालसुंदरीचे रूप निर्माण केले, जे अतिशय मनोहारी, सुंदर आणि मनाला भुरळ घालणारे होते.
नवीननीरदश्यामं किशोरं गोपवेषकम् । कन्दर्पकोटिलावण्यं लीलाधाममनोहरम्
ती नव्या काळ्या मेघासारखी श्यामवर्णाची, किशोरवयीन, गोपवेषातील, कोट्यवधी मदनांपेक्षा देखणी, लीलामय आणि मनाला मोहवणारी होती.
शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचनम् । शरत्पार्वणकोटीन्दुशोभाप्रच्छादनाननम्
तिच्या डोळ्यांची शोभा शरद ऋतूच्या मध्यान्हीच्या कमळांनाही लाजवणारी, आणि चेहरा शरद पौर्णिमेच्या कोटी चंद्रांनाही झाकून टाकणारा होता.
अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूषणभूषितम् । सस्मितं शोभितं शश्वदमूल्यपीतवाससा
ती अमूल्य रत्नांनी बनवलेल्या विविध दागिन्यांनी सजलेली, सदैव हसतमुख, आणि अमूल्य पिवळ्या वस्त्रात शोभून दिसणारी होती.
परब्रह्मस्वरूपं च ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । सुखदृश्यं च शान्तं च राधाकान्तमनन्तकम्
ती परब्रह्मस्वरूप, ब्रह्मतेजाने प्रज्वलित, पाहायला सुखदायक, शांत, आणि राधिकेचा अनंत प्रियकर होती.
गोपीभिर्वीक्ष्यमाणं च सस्मिताभिश्च सन्ततम् । रासमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्
ती गोपींकडून नेहमीच प्रेमाने पाहिली जात असे, त्या हसतमुख असत; ती रासमंडळाच्या मध्यभागी, रत्नांच्या सिंहासनावर विराजमान होती.
वंशीं क्वणन्तं द्विभुजं वनमालाविभूषितम् । कौस्तुभेन्द्रमणीन्द्रेण शश्वद्वक्षःस्थलोज्ज्वलम्
तो बासरी वाजवत आहे, दोन हातांनी, गळ्यात वनफुलांची माळ घातलेली आहे, त्याच्या छातीवर कौस्तुभ आणि इंद्राचा मौल्यवान रत्न नेहमीच तेजाळत आहे.
कुङ्कुमागुरुकस्तुरीचन्दनार्चितविग्रहम् । चारुचम्पकमालाक्तं मालतीमाल्यमण्डितम्
त्याचे रूप कुंकू, अगरू, कस्तुरी आणि चंदन याने पूजले जाते; त्याला सुंदर चंपकाच्या फुलांची माळ आणि मोगऱ्याच्या फुलांनी सजवलेले आहे.
चारुचन्द्रकशोभाढ्यं चूडावङ्क्रिमराजितम् । एवंभूतं च ध्यायन्ति भक्ता भक्तिपरिप्लुताः
त्याच्या शिरावर सुंदर चंद्रकोर शोभते आणि मुकुटावर मोरपिस आहे; अशा त्या रूपाचा भक्त, भक्तिभावाने ओतप्रोत होऊन, ध्यान करतात.
यद्भयाज्जगता धाता विधत्ते सृष्टिमेव च । कर्मानुसाराल्लिखितं करोति सर्वकर्मणाम्
ज्याच्या भीतीने जगाचा कर्ता सृष्टी निर्माण करतो आणि कर्मानुसार सर्व कर्मे लिहून ती पार पाडतो.