धनुःशतं श्वासरन्ध्रैर्धूम्रान्धं परिकीर्तितम् । पातमात्राद्यत्र पापी नागैश्च वेष्टितो भवेत्
शंभर धनुष्यांच्या अंतराएवढं, धुरानं आणि अंधारानं भरलेलं एक ठिकाण आहे. तिथं पापी माणूस खाली पडताच, प्रत्येक श्वासागणिक सापांनी घट्ट वेढला जातो, असं सांगितलं जातं.
धनुःशतं नागपूर्णं तन्नागैर्वेष्टितं भवेत् । षडशीति च कुण्डानि मयोक्तानि निशामय । लक्षणं चापि तेषां च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
शंभर धनुष्यांच्या अंतराएवढं ते ठिकाण सापांनी भरलेलं असतं आणि तिथं त्या सापांनी माणसाला वेढून टाकलं जातं. मी सांगितलेल्या छप्पन खड्ड्यांविषयी ऐक—त्यांची लक्षणं तुला अजून ऐकायची आहेत का?
सावित्र्युपाख्यानवर्णनम् सावित्र्युवाच देवीभक्तिं देहि मह्यं साराणां चैव सारकम् । पुंसां मुक्तिद्वारबीजं नरकार्णवतारकम्
सावित्री म्हणाली: मला देवीची भक्ती आणि सर्वात आवश्यक गोष्टींचा गाभा दे. मुक्तीच्या वाटेचं बीज, नरकाच्या समुद्रातून पार नेणारी नौका, हे सर्व मला मिळू दे.
कारणं मुक्तिसाराणां सर्वाशुभविनाशनम् । दारकं कर्मवृक्षाणां कृतपापौघहारणम्
मुक्तीच्या साराचा खरा कारण, सर्व अशुभ नष्ट करणारं, कर्माच्या झाडाचं फळ, आणि केलेल्या पापांचा समूह नाहीसा करणारं ते मला मिळू दे.
मुक्तिश्च कतिथाप्यस्ति किं वा तासां च लक्षणम् । देवीभक्तिं भक्तिभेदं निषेकस्यापि खण्डनम्
मुक्तीचे किती प्रकार आहेत आणि त्यांची लक्षणं काय आहेत? देवीभक्ती, भक्तीचे प्रकार, आणि दीक्षा नाकारण्याविषयीही मला सांग.
तत्त्वज्ञानविहीना च स्त्रीजातिर्विधिनिर्मिता । किञ्चिञ्ज्ञानं सारभूतं वद वेदविदां वर
नियमाप्रमाणे निर्माण झालेल्या स्त्रियांना तत्त्वज्ञानाचा अभाव असतो. वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ज्ञानाचा सारांश थोडक्यात सांग.
सर्वं दानं च यज्ञश्च तीर्थस्नानं व्रतं तपः । अज्ञानिज्ञानदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
सर्व दान, यज्ञ, तीर्थस्नान, व्रत आणि तप—हे सगळं मिळूनही अज्ञान्याने किंवा ज्ञानीने दिलेल्या ज्ञानाच्या सोळाव्या भागाइतकेही होत नाही.
पितुः शतगुणा माता गौरवे चेति निश्चितम् । मातुः शतगुणः पूज्यो ज्ञानदाता गुरुः प्रभो
आई वडिलांपेक्षा शंभरपट जास्त मानाची असते, हे निश्चित. आणि आईपेक्षा शंभरपट जास्त पूज्य तो गुरु असतो, जो ज्ञान देतो.
धर्मराज उवाच पूर्वं सर्वो वरो दत्तो यस्ते मनसि वाञ्छितः । अधुना शक्तिभक्तिस्ते वत्से भवतु मद्वरात्
धर्मराज म्हणाले: पूर्वी तुझ्या मनात ज्या इच्छा होत्या त्या सर्व पूर्ण केल्या. आता माझ्या वरामुळे तुझ्या मनात भक्ती आणि शक्ती नक्कीच नांदू दे, बाळा.
श्रोतुमिच्छसि कल्याणि श्रीदेवीगुणकीर्तनम्। वक्तॄणां पृच्छकानां च श्रोतॄणां कुलतारणम्
कल्याणी, तुला देवीच्या गुणांचं कीर्तन ऐकायचं आहे का? ते ऐकणाऱ्यांना, विचारणाऱ्यांना आणि सांगणाऱ्यांना आपल्या कुटुंबाला तारण्याचं साधन आहे.
शेषो वक्त्रसहस्रेण नहि यद्वक्तुमीश्वरः । मृत्युञ्जयो न क्षमश्च वक्तुं पञ्चमुखेन च
शेष हजार मुखांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि मृत्युञ्जय पाच तोंडांनीही ते सांगण्यास समर्थ नाही.
धाता चतुर्णां वेदानां विधाता जगतामपि । ब्रह्मा चतुर्मुखेनैव नालं विष्णुश्च सर्ववित्
चारही वेदांचे कर्ता, जगाचा निर्माता, ब्रह्मा चार मुखांनी आणि सर्वज्ञ विष्णू—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत.
कार्तिकेयः षण्मुखेन नापि वक्तुमलं ध्रुवम् । न गणेशः समर्थश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
कार्तिकेय सहा तोंडांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि योग्यांचा गुरु गणेश सुद्धा ते सांगण्यास समर्थ नाही.
सारभूताश्च शास्त्राणां वेदाश्चत्वार एव च । कलामात्रं यद्गुणानां न विदन्ति बुधाश्च ये
शास्त्रांचा आणि चारही वेदांचा सारांश, आणि ज्ञानी लोक सुद्धा तिच्या गुणांचा एक अंशही जाणू शकत नाहीत.
सरस्वती जडीभूता नालं तद्गुणवर्णने । सनत्कुमारो धर्मश्च सनन्दनः सनातनः
सरस्वती सुद्धा त्या गुणांचं वर्णन करताना गप्प होते, आणि सनत्कुमार, धर्म, सनंदन, सनातन हे सुद्धा.
सनकः कपिलः सूर्यो येऽन्ये च ब्रह्मणः सुताः । विचक्षणा न यद्वक्तुं किञ्चान्ये जडबुद्धयः
सनक, कपिल, सूर्य आणि ब्रह्माच्या इतर पुत्रांना, कितीही बुद्धिमान असले तरी, ते सांगता येत नाही—मग मंदबुद्धी लोकांची काय कथा!
न यद्वक्तुं क्षमाः सिद्धा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा । के चान्ये च वयं के वा श्रीदेव्या गुणवर्णने
सिद्ध, श्रेष्ठ मुनी, योगी—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत; मग आम्ही किंवा इतर कोण तिच्या गुणांचं वर्णन करू शकतो?
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अतिसाध्यं स्वभक्तानां तदन्येषां सुदुर्लभम्
ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर तिच्या कमळासारख्या पायांची ध्यानधारणा करतात; तिच्या भक्तांसाठी ते सहज मिळतं, पण इतरांसाठी फारच दुर्मिळ आहे.
कश्चित्किञ्चिद्विजानाति तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । अतिरिक्तं विजानाति ब्रह्मा ब्रह्मविशारदः
काही जण देवीच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती जाणतात; ब्रह्मदेव, जो ब्रह्माचा जाणकार आहे, तो त्यापेक्षा अधिक जाणतो.
ततोऽतिरिक्तं जानाति गणेशो ज्ञानिनां गुरुः । सर्वातिरिक्तं जानाति सर्वज्ञः शम्भुरेव सः
त्यापेक्षा अधिक ज्ञान गणेश, ज्ञानींचे गुरु, जाणतो; पण सर्वकाही जाणणारा, सर्वज्ञ शंकरच सर्वश्रेष्ठ जाणतो.
तस्मै दत्तं पुरा ज्ञानं कृष्णेन परमात्मना । अतीव निर्जनेऽरण्ये गोलोके रासमण्डले
त्या शंकराला, प्राचीन काळी, कृष्णाने — जो परमात्मा आहे — अतिशय एकांत असलेल्या अरण्यात, गोलोकात, रासमंडळात हे ज्ञान दिले.
तत्रैव कथितं किञ्चित्तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । धर्मं च कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम्
तेथेच तिच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती सांगितली गेली; आणि शंकराने स्वतः शिवलोकात धर्म सांगितला.
धर्मस्तु कथयामास भास्वते पृच्छते तथा । यामाराध्य मत्पितापि सम्प्राप तपसा सति
तो धर्म शंकराने भास्कराला — ज्याने विचारले होते — सांगितला; आणि ज्याची उपासना करून, माझ्या वडिलांनीही तप करून तो प्राप्त केला.
पूर्वं स्वं विषयं चाहं न गृह्णामि प्रयत्नतः । वैराग्ययुक्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते
पूर्वी मी माझे स्वतःचे राज्य मनापासून स्वीकारले नाही; वैराग्याने युक्त होऊन, मी तपासाठी जाण्याची इच्छा केली, हे सुभ्राते.
तदा मां कथयामास पिता तद्गुणकीर्तनम् । यथागमं तद्वदामि निबोधातीव दुर्गमम्
तेव्हा माझ्या वडिलांनी मला तिच्या गुणांची स्तुती सांगितली; जशी मी ऐकली, तशी मी आता सांगतो — ऐक, हे अत्यंत कठीण आहे.
तद्गुणं सा न जानाति तदन्यस्य च का कथा । यथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने
ती स्वतःच आपले गुण पूर्णपणे जाणत नाही — तर दुसऱ्याचे काय बोलावे? जसे आकाश आपले अंतरंग ओळखत नाही, तसेच हे सुंदरमुखी.
सर्वात्मा सर्वभगवान् सर्वकारणकारणः । सर्वेश्वरश्च सर्वाद्यः सर्ववित्परिपालकः । २५ नित्यरूपी नित्यदेही नित्यानन्दो निराकृतिः । निरङ्कुशो निराशङ्को निर्गुणश्च निरामयः
तो सर्वांचा आत्मा, सर्वांचा भगवान, सर्व कारणांचा कारण, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आद्य, सर्वज्ञ आणि सर्वांचा पालनकर्ता आहे; त्याचे रूप शाश्वत, देह शाश्वत, आनंद शाश्वत, तो निराकार, कोणत्याही बंधनांशिवाय, शंका नसलेला, निर्गुण आणि व्याधीपासून मुक्त आहे.
निर्लिप्तः सर्वसाक्षी च सर्वाधारः परात्परः । मायाविशिष्टः प्रकृतिस्तद्विकाराश्च प्राकृताः
तो सर्वांपासून अलिप्त, सर्वांचा साक्षीदार, सर्वांचा आधार, परमापेक्षाही श्रेष्ठ; मायायुक्त, आणि प्रकृती व तिचे सर्व विकार त्याच्याशी सहज जोडलेले आहेत.
स्वयं पुमांश्च प्रकृतिस्तावभिन्नौ परस्परम् । यथा वह्नेस्तस्य शक्तिर्न भिन्नास्त्येव कुत्रचित्
तो स्वतः पुरुष असून प्रकृती त्याच्यापासून वेगळी नाही; जसे अग्नीची शक्ती कधीच त्याच्यापासून वेगळी नसते.
सेयं शक्तिर्महामाया सच्चिदानन्दरूपिणी । रूपं बिभर्त्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे
ही शक्ती म्हणजे महामाया, जी सच्चिदानंदरूप आहे; ती रूपधारी आणि अरूपही आहे, भक्तांना कृपा करण्यासाठी.