दलिताः पापिनो यत्र मम दूतैश्च ताडिताः । धनुःषोडशमानं च तत्कुण्डं दलनं स्मृतम्
जिथे माझे दूत पाप्यांना ठेचतात आणि मारतात, सोळा धनुष्यांच्या मापाचा तो खड्डा 'दळण' म्हणून ओळखला जातो.
पतनेनैव पापी च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः । बालुकासु च तप्तासु धनुस्त्रिंशत्प्रमाणकम्
पापी पडल्यावर त्याचा घसा, ओठ आणि तालू कोरडे पडतात; तळपत्या वाळूने भरलेल्या आणि तीस धनुष्यांच्या मापाच्या खड्ड्यात तो पडतो.
शतपौरुषमानं च गम्भीरं ध्वान्तसंयुतम् । शोषणं कुण्डमेतद्धि पापिनां परदुःखदम्
शंभर पुरुषांच्या खोलीचा, अंधाराने भरलेला आणि तीस धनुष्यांच्या मापाचा तो खड्डा 'शोषण' म्हणून ओळखला जातो, जो पाप्यांना दुःख देतो.
नानाचर्मकषायोदपरिपूर्णं धनुःशतम् । दुर्गन्धियुक्ततद्भक्ष्यैः प्राणिभिः सङ्कुलं कषम्
शंभर धनुष्यांच्या मापाचा, विविध कातड्यांनी आणि तुरट रसांनी भरलेला, दुर्गंधीने भरलेला आणि पाप्यांना खाणाऱ्या प्राण्यांनी गच्च भरलेला तो खड्डा आहे.
शूर्पाकारमुखं कुण्डं धनुर्द्वादशमानकम् । तप्तलोहबालुकाभिः पूर्णं पातकिसंयुतम्
वाट्यासारख्या तोंडाचा, बारा धनुष्यांच्या मापाचा, तळपत्या लोखंडाच्या वाळूने भरलेला आणि पडलेल्या पाप्यांनी व्यापलेला तो खड्डा आहे.
दुर्गन्धियुक्तं तद्भक्ष्यैः पापिभिः सङ्कुलं सति । शूर्पाकारमुखं कुण्डं धनुर्द्वादशमात्रकम्
दुर्गंधीने भरलेला, पाप्यांना खाणाऱ्यांनी गच्च भरलेला, वाट्यासारख्या तोंडाचा आणि बारा धनुष्यांच्या मापाचा तो खड्डा आहे.
प्रतप्तबालुकापूर्णं महापातकिभिर्युतम् । अन्तरग्निशिखानां च ज्वालाव्याप्तमुखं सदा
तळपत्या वाळूने भरलेला, मोठ्या पाप्यांनी व्यापलेला आणि आतून नेहमी ज्वाळांनी भरलेला तो खड्डा आहे.
धनुर्विंशतिमात्रं च प्रमाणं यस्य सुन्दरि । ज्वालाभिर्दग्धगात्रैश्च पापिभिर्व्याप्तमेव च
सुंदरी, तो खड्डा वीस धनुष्यांच्या मापाचा आहे आणि ज्वाळांनी भाजलेल्या पाप्यांनी तो पूर्ण भरलेला आहे.
तन्महाक्लेशदं शश्वत्कुण्डं ज्वालामुखं स्मृतम् । पातमात्राद्यत्र पापी मूर्च्छितो वै नरो भवेत्
तो खड्डा नेहमीच मोठ्या यातना देणारा, 'ज्वाळामुख' म्हणून ओळखला जातो, जिथे पापी पडताच बेशुद्ध होतो.
तप्तेष्टकाभ्यन्तरितं वाप्यर्धं जिह्मकुण्डकम् । धूमान्धकारसंयुक्तं धूम्रान्धैः पापिभिर्युतम्
अर्ध्या तलावाएवढा, गरम विटांनी आच्छादलेला, वाकडा, धूर आणि अंधाराने भरलेला, धुरामुळे आंधळ्या झालेल्या पाप्यांनी व्यापलेला तो खड्डा आहे.
धनुःशतं श्वासरन्ध्रैर्धूम्रान्धं परिकीर्तितम् । पातमात्राद्यत्र पापी नागैश्च वेष्टितो भवेत्
शंभर धनुष्यांच्या अंतराएवढं, धुरानं आणि अंधारानं भरलेलं एक ठिकाण आहे. तिथं पापी माणूस खाली पडताच, प्रत्येक श्वासागणिक सापांनी घट्ट वेढला जातो, असं सांगितलं जातं.
धनुःशतं नागपूर्णं तन्नागैर्वेष्टितं भवेत् । षडशीति च कुण्डानि मयोक्तानि निशामय । लक्षणं चापि तेषां च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
शंभर धनुष्यांच्या अंतराएवढं ते ठिकाण सापांनी भरलेलं असतं आणि तिथं त्या सापांनी माणसाला वेढून टाकलं जातं. मी सांगितलेल्या छप्पन खड्ड्यांविषयी ऐक—त्यांची लक्षणं तुला अजून ऐकायची आहेत का?
सावित्र्युपाख्यानवर्णनम् सावित्र्युवाच देवीभक्तिं देहि मह्यं साराणां चैव सारकम् । पुंसां मुक्तिद्वारबीजं नरकार्णवतारकम्
सावित्री म्हणाली: मला देवीची भक्ती आणि सर्वात आवश्यक गोष्टींचा गाभा दे. मुक्तीच्या वाटेचं बीज, नरकाच्या समुद्रातून पार नेणारी नौका, हे सर्व मला मिळू दे.
कारणं मुक्तिसाराणां सर्वाशुभविनाशनम् । दारकं कर्मवृक्षाणां कृतपापौघहारणम्
मुक्तीच्या साराचा खरा कारण, सर्व अशुभ नष्ट करणारं, कर्माच्या झाडाचं फळ, आणि केलेल्या पापांचा समूह नाहीसा करणारं ते मला मिळू दे.
मुक्तिश्च कतिथाप्यस्ति किं वा तासां च लक्षणम् । देवीभक्तिं भक्तिभेदं निषेकस्यापि खण्डनम्
मुक्तीचे किती प्रकार आहेत आणि त्यांची लक्षणं काय आहेत? देवीभक्ती, भक्तीचे प्रकार, आणि दीक्षा नाकारण्याविषयीही मला सांग.
तत्त्वज्ञानविहीना च स्त्रीजातिर्विधिनिर्मिता । किञ्चिञ्ज्ञानं सारभूतं वद वेदविदां वर
नियमाप्रमाणे निर्माण झालेल्या स्त्रियांना तत्त्वज्ञानाचा अभाव असतो. वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ज्ञानाचा सारांश थोडक्यात सांग.
सर्वं दानं च यज्ञश्च तीर्थस्नानं व्रतं तपः । अज्ञानिज्ञानदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
सर्व दान, यज्ञ, तीर्थस्नान, व्रत आणि तप—हे सगळं मिळूनही अज्ञान्याने किंवा ज्ञानीने दिलेल्या ज्ञानाच्या सोळाव्या भागाइतकेही होत नाही.
पितुः शतगुणा माता गौरवे चेति निश्चितम् । मातुः शतगुणः पूज्यो ज्ञानदाता गुरुः प्रभो
आई वडिलांपेक्षा शंभरपट जास्त मानाची असते, हे निश्चित. आणि आईपेक्षा शंभरपट जास्त पूज्य तो गुरु असतो, जो ज्ञान देतो.
धर्मराज उवाच पूर्वं सर्वो वरो दत्तो यस्ते मनसि वाञ्छितः । अधुना शक्तिभक्तिस्ते वत्से भवतु मद्वरात्
धर्मराज म्हणाले: पूर्वी तुझ्या मनात ज्या इच्छा होत्या त्या सर्व पूर्ण केल्या. आता माझ्या वरामुळे तुझ्या मनात भक्ती आणि शक्ती नक्कीच नांदू दे, बाळा.
श्रोतुमिच्छसि कल्याणि श्रीदेवीगुणकीर्तनम्। वक्तॄणां पृच्छकानां च श्रोतॄणां कुलतारणम्
कल्याणी, तुला देवीच्या गुणांचं कीर्तन ऐकायचं आहे का? ते ऐकणाऱ्यांना, विचारणाऱ्यांना आणि सांगणाऱ्यांना आपल्या कुटुंबाला तारण्याचं साधन आहे.
शेषो वक्त्रसहस्रेण नहि यद्वक्तुमीश्वरः । मृत्युञ्जयो न क्षमश्च वक्तुं पञ्चमुखेन च
शेष हजार मुखांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि मृत्युञ्जय पाच तोंडांनीही ते सांगण्यास समर्थ नाही.
धाता चतुर्णां वेदानां विधाता जगतामपि । ब्रह्मा चतुर्मुखेनैव नालं विष्णुश्च सर्ववित्
चारही वेदांचे कर्ता, जगाचा निर्माता, ब्रह्मा चार मुखांनी आणि सर्वज्ञ विष्णू—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत.
कार्तिकेयः षण्मुखेन नापि वक्तुमलं ध्रुवम् । न गणेशः समर्थश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
कार्तिकेय सहा तोंडांनीही ते सांगू शकत नाही, आणि योग्यांचा गुरु गणेश सुद्धा ते सांगण्यास समर्थ नाही.
सारभूताश्च शास्त्राणां वेदाश्चत्वार एव च । कलामात्रं यद्गुणानां न विदन्ति बुधाश्च ये
शास्त्रांचा आणि चारही वेदांचा सारांश, आणि ज्ञानी लोक सुद्धा तिच्या गुणांचा एक अंशही जाणू शकत नाहीत.
सरस्वती जडीभूता नालं तद्गुणवर्णने । सनत्कुमारो धर्मश्च सनन्दनः सनातनः
सरस्वती सुद्धा त्या गुणांचं वर्णन करताना गप्प होते, आणि सनत्कुमार, धर्म, सनंदन, सनातन हे सुद्धा.
सनकः कपिलः सूर्यो येऽन्ये च ब्रह्मणः सुताः । विचक्षणा न यद्वक्तुं किञ्चान्ये जडबुद्धयः
सनक, कपिल, सूर्य आणि ब्रह्माच्या इतर पुत्रांना, कितीही बुद्धिमान असले तरी, ते सांगता येत नाही—मग मंदबुद्धी लोकांची काय कथा!
न यद्वक्तुं क्षमाः सिद्धा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा । के चान्ये च वयं के वा श्रीदेव्या गुणवर्णने
सिद्ध, श्रेष्ठ मुनी, योगी—हे सुद्धा ते सांगू शकत नाहीत; मग आम्ही किंवा इतर कोण तिच्या गुणांचं वर्णन करू शकतो?
ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अतिसाध्यं स्वभक्तानां तदन्येषां सुदुर्लभम्
ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर तिच्या कमळासारख्या पायांची ध्यानधारणा करतात; तिच्या भक्तांसाठी ते सहज मिळतं, पण इतरांसाठी फारच दुर्मिळ आहे.
कश्चित्किञ्चिद्विजानाति तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् । अतिरिक्तं विजानाति ब्रह्मा ब्रह्मविशारदः
काही जण देवीच्या शुभ गुणांची थोडीशीच स्तुती जाणतात; ब्रह्मदेव, जो ब्रह्माचा जाणकार आहे, तो त्यापेक्षा अधिक जाणतो.
ततोऽतिरिक्तं जानाति गणेशो ज्ञानिनां गुरुः । सर्वातिरिक्तं जानाति सर्वज्ञः शम्भुरेव सः
त्यापेक्षा अधिक ज्ञान गणेश, ज्ञानींचे गुरु, जाणतो; पण सर्वकाही जाणणारा, सर्वज्ञ शंकरच सर्वश्रेष्ठ जाणतो.