यस्यानास्था वेदवाक्ये मन्दं हसति संततम् । व्रतोपवासहीनश्च सद्वाक्यपरनिन्दकः
ज्याला वेदवचनांवर श्रद्धा नाही आणि जो नेहमी त्यांची थट्टा करतो, जो व्रत आणि उपवास पाळत नाही, आणि जो चांगल्या लोकांची निंदा करतो—
धूम्रान्धे च वसेत्सोऽपि शताब्दं धूम्रभक्षकः । जलजन्तुर्भवेत्सोऽपि शतजन्मक्रमेण च
—तो जरी आंधळ्यांत राहिला आणि शंभर वर्षे धूर खात जगला, तरी तो शंभर जन्म पाण्यातील प्राणी म्हणून जन्मतो.
ततो नानाप्रकारश्च मत्स्यजातिस्ततः शुचिः । यः करोत्युपहासं च देवब्राह्मणयोर्धने
यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या माशांमध्ये जन्मतो, मग शुद्ध जीव म्हणून जन्मतो; जो देव किंवा ब्राह्मण यांच्या संपत्तीची थट्टा करतो—
पातयित्वा स पुरुषान्दशपूर्वान्दशापरान् । सोऽयं याति च धूम्रान्धं धूम्रध्वान्तसमन्वितम्
—तो दहा जणांना आधी आणि दहा जणांना नंतर पाडून, धुराने आंधळ्या झालेल्यांच्या लोकांत जातो, जिथे धुराचे अंधार असते.
धूम्रक्लिष्टो धूम्रभोजी वसेत्तत्र चतुर्गुणम् । ततो मूषकजातिश्च सप्तजन्मसु भारते
धुराने त्रस्त होऊन, धूर खात तो तिथे चारपट काळ राहतो; नंतर तो भारतात सात जन्म उंदीर म्हणून जन्मतो.
ततो नानाविधाः पक्षिजातयः कृमिजातिभिः । ततो नानाविधा वृक्षा पशवश्च ततो नरः
त्यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या पक्ष्यांमध्ये, मग किड्यांमध्ये जन्मतो; त्यानंतर वेगवेगळ्या झाडांमध्ये, मग पशूंमध्ये आणि शेवटी माणूस म्हणून जन्मतो.
विप्रो दैवज्ञजीवी च वैद्यजीवी चिकित्सकः । लाक्षालोहादिव्यापारी रसादिविक्रयी च यः
जो ब्राह्मण ज्योतिष, वैद्यक, उपचार, लाह किंवा धातूंचा व्यापार, किंवा सुवासिक द्रव्ये विकून उपजीविका करतो—
स याति नागवेष्टं च नागैर्वेष्टितमेव च । वसेत्स लोममानाब्दं तत्रैव नागपाशितः
—तो नागांनी वेढलेल्या नागलोकात जातो; तिथे तो आपल्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे नागांच्या फासात राहतो.
ततो नानाविधाः पक्षिजातयश्च ततो नरः । ततो भवेत्स गणको वैद्यश्च सप्तजन्मसु
त्यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या पक्ष्यांमध्ये, मग माणूस म्हणून जन्मतो; नंतर सात जन्म ज्योतिषी किंवा वैद्य होतो.
गोपश्च कर्मकारश्च रङ्गकारस्ततः शुचिः । प्रसिद्धानि च कुण्डानि कथितानि पतिव्रते
मग तो गवळा, कारागीर, मग चित्रकार म्हणून जन्मतो; हे पतिव्रता, प्रसिद्ध नरककुंडे सांगितली आहेत.
अन्यानि चाप्रसिद्धानि क्षुद्राणि सन्ति तत्र वै । सन्ति पातकिनस्तेषु स्वकर्मफलभोगिनः । भ्रमन्ति नानायोनिं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
तिथे अजून काही अपरिचित, लहान नरककुंडे आहेत; पापी तिथे राहतात, आपल्या कर्माचे फळ भोगतात आणि वेगवेगळ्या योनींमध्ये भटकतात. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
देवपूजनात् सर्वारिष्टनिवृत्तिवर्णनम् सावित्र्युवाच धर्मराज महाभाग वेदवेदाङ्गपारग । नानापुराणेतिहासे यत्सारं तत्प्रदर्शय
देवतांची पूजा केल्याने सर्व संकटे दूर होतात, असे वर्णन—
सर्वेषु सारभूतं यत्सर्वेष्टं सर्वसम्मतम् । कर्मच्छेदबीजरूपं प्रशस्तं सुखदं नृणाम्
सावित्री म्हणाली: धर्मराजा, तुम्ही वेद आणि वेदांगांचे जाणकार, भाग्यवान आहात; अनेक पुराणे आणि इतिहासांतील सार मला दाखवा.
सर्वप्रदं च सर्वेषां सर्वमङ्गलकारणम् । भयं दुःखं न पश्यन्ति येन वै सर्वमानवाः
सर्व गोष्टींमध्ये जे खरे सार आहे, सर्वांना प्रिय आणि मान्य आहे, जे कर्माचे बीज नष्ट करते, उत्तम आणि सुखदायक आहे—
कुण्डानि ते न पश्यन्ति तेषु नैव पतन्ति च । न भवेद्येन जन्मादि तत्कर्म वद साम्प्रतम्
जे सर्वांना सर्व काही देते, सर्व शुभतेचे कारण आहे, ज्यामुळे सर्व लोकांना ना भीती ना दुःख दिसते—
किमाकाराणि कुण्डानि तानि वा निर्मितानि च । के च केनैव रूपेण तत्र तिष्ठन्ति पापिनः
ज्यामुळे नरककुंडे दिसत नाहीत, तिथे पडत नाहीत, जन्मादी दुःख होत नाही—असे कोणते कर्म आहे ते मला आत्ताच सांगा.
स्वदेहे भस्मसाद्भूते याति लोकान्तरं नरः । केन देहेन वा भोगं करोति च शुभाशुभम्
आपलं शरीर राख झाल्यावर माणूस दुसऱ्या जगात जातो; मग तो कोणत्या शरीराने आपल्या चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ भोगतो?
सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो न नश्यति । देहो वा किंविधो ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
खूप काळ दुःख आणि सुख भोगूनही शरीर कसं नष्ट होत नाही? हे शरीर नेमकं कसं असतं, हे मला सांग, ब्रह्मन्.
श्रीनारायण उवाच सावित्रीवचनं श्रुत्वा धर्मराजो हरिं स्मरन् । कथां कथितुमारेभे कर्मबन्धनिकृन्तनीम्
श्रीनारायण म्हणाले: सावित्रीचे शब्द ऐकून धर्मराजाने हरिचं स्मरण करत कर्मबंधन तोडणारी कथा सांगायला सुरुवात केली.
धर्मराज उवाच वत्से चतुर्षु वेदेषु धर्मेषु संहितासु च । पुराणेष्वितिहासेषु पाञ्चरात्रादिकेषु च
धर्मराज म्हणाले: मुली, चारही वेदांत, धर्मशास्त्रांत, संहितांत, पुराणांत, इतिहासांत आणि पाञ्चरात्रासारख्या ग्रंथांत,
अन्येषु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च सुव्रते । सर्वेष्टं सारभूतं च पञ्चदेवानुसेवनम्
इतर धर्मशास्त्रांत आणि वेदांगांतही, हे सुभगे, सर्वांचा सार म्हणजे पाच देवतांची सेवा करणे आहे.
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसन्तापनाशनम् । सर्वमङ्गलरूपं च परमानन्दकारणम्
ही सेवा जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, दुःख आणि संताप नष्ट करते; ती सर्वांग सुंदर असून परमआनंद देणारी आहे.
कारणं सर्वसिद्धीनां नरकार्णवतारणम् । भक्तिवृक्षाङ्कुरकरं कर्मवृक्षनिकृन्तनम्
ती सर्व सिद्धींचं कारण आहे, नरकाच्या प्रवाहातून तारून नेणारी आहे, भक्तीचं रोप उगवणारी आणि कर्माचं झाड छाटणारी आहे.
विमोक्षसोपानमिदमविनाशपदं स्मृतम् । सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यादिप्रदं शुभम्
ही मुक्तीची पायरी आहे, अविनाशी पद म्हणून ओळखली जाते; ती सालोक्य, सार्ष्टि, सारुप्य, सामिप्य आणि इतर शुभ प्राप्ती देते.
कुण्डानि यमदूतैश्च रक्षितानि सदा शुभे । न हि पश्यन्ति स्वप्ने च पञ्चदेवार्चका नराः
यमदूतांनी राखलेली खड्डी नेहमी सुरक्षित असतात, हे सुभगे; पण जे पाच देवांची पूजा करतात, ते माणसं ती स्वप्नातही पाहत नाहीत.
देवीभक्तिविहीना ये ते पश्यन्ति ममालयम् । यान्ति ये हरितीर्थं वा श्रयन्ति हरिवासरम्
ज्यांना देवीभक्ती नाही, ते माझं निवासस्थान पाहतात; पण जे हरिच्या तीर्थस्थळी जातात किंवा हरिच्या पवित्र दिवसांचं पालन करतात,
प्रणमन्ति हरिं नित्यं हर्यर्चां कल्पयन्ति च । न यान्ति तेऽपि घोरां च मम संयमिनीं पुरीम्
जे रोज हरिला वंदन करतात आणि हरिची पूजा करतात, तेही माझ्या भीषण संयमिनी नगरीत जात नाहीत.
त्रिसन्धिपूता विप्राश्च शुद्धाचारसमन्विताः । निवृत्तिं नैव लप्स्यन्ति देवीसेवां विना नराः
तीन वेळा शुद्ध होणारे, शुद्ध आचरण असलेले ब्राह्मणसुद्धा, देवीची सेवा न करता, मुक्ती मिळवू शकत नाहीत.
स्वधर्मनिरताचाराः स्वधर्मनिरतास्तथा । गच्छन्तो मृत्युलोकं च दुर्दृशा मम किङ्कराः
स्वधर्मात निष्ठा ठेवणारे आणि स्वधर्मानुसार वागणारे, मृत्युलोकात गेले की माझे भयंकर दूत त्यांना दिसतात.
भीताः शिवोपासकेभ्यो वैनतेयादिवोरगाः । स्वदूतं पाशहस्तं च गच्छन्तं वारयाम्यहम्
शिवाची उपासना करणाऱ्यांपासून गरुडासारखे सर्पही घाबरतात; मी माझ्या पाशधारी दूताला त्यांच्याजवळ जाऊ देत नाही.