न पालयेत्प्रतिज्ञां च स च ज्वालामुखं व्रजेत् । मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यश्च विश्वासघातकः
जो वचन पाळत नाही, तो ज्वालामुख नरकात जातो; मित्रद्रोही, उपकार विसरणारा, किंवा विश्वासघात करणारा—
मिथ्यासाक्ष्यप्रदश्चैव स च ज्वालामुखं व्रजेत् । एते तत्र वसन्त्येव यावदिन्द्राश्चतुर्दश
खोटी साक्ष देणारा, तोही ज्वालामुख नरकात जातो; हे सर्व तिथे चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत राहतात.
तथाङ्गारप्रदग्धाश्च मम दूतेन ताडिताः । चाण्डालस्तुलसीं स्पृष्ट्वा सप्तजन्म ततः शुचिः
ज्यांना जळत्या कोळशांनी भाजले जाते आणि माझ्या दूताकडून मार मिळतो—चांडाळाने तुळशी स्पर्श केली, तर सात जन्मांनी तो शुद्ध होतो.
म्लेच्छो गङ्गाजलस्पर्शी पञ्चजन्म ततः शुचिः । शिलास्पर्शी विट्कृमिश्च सप्तजन्मसु सुन्दरि
म्लेच्छाने गंगाजल स्पर्श केले, तर पाच जन्मांनी तो शुद्ध होतो; दगड स्पर्श करणारा विष्ठेतील किडा होतो, आणि सात जन्मांनी, सुंदरिये—
अर्चास्पर्शी ब्रह्मकृमिः सप्तजन्म ततः शुचि । दक्षहस्तप्रदाता च सर्पश्च सप्तजन्मसु
देवमूर्तीला स्पर्श करणारा ब्रह्मकिडा होतो, सात जन्मांनी तो शुद्ध होतो; उजवा हात देणारा सात जन्म सर्प होतो.
ततो भवेद् ब्रह्महीनो मानवश्च ततः शुचिः । मिथ्यावादी देवगृहे देवलः सप्तजन्मसु
नंतर तो ब्रह्मरहित मनुष्य होतो, मग शुद्ध होतो; देवळात खोटे बोलणारा सात जन्म देवल होतो.
विप्रादिस्पर्शकारी च व्याघ्रजातिर्भवेद् ध्रुवम् । ततो भवेच्च मूकः स बधिरश्च त्रिजन्मनि
ब्राह्मण किंवा इतरांना स्पर्श करणारा नक्की वाघाच्या जातीचा जन्म घेतो; त्यानंतर तीन जन्म तो मुक आणि बहिरा होतो.
भार्याहीनो बन्धुहीनो वंशहीनस्ततः शुचिः । मित्रद्रोही च नकुलः कृतघ्नश्चापि गण्डकः
पत्नी नसलेला, नातेवाईक नसलेला, किंवा वंश नसलेला—यानंतर शुद्ध होतो; मित्रद्रोही नेवळ होतो, आणि उपकार विसरणारा कांड्या पक्षी होतो.
विश्वासघाती व्याघ्रश्च सप्तजन्मसु भारते । मिथ्यासाक्षी च वक्तव्ये मण्डूकः सप्तजन्मसु
जो विश्वासघात करतो, तो भारतात सात जन्म वाघ होतो; आणि जो खोटे साक्ष देतो, तो सात जन्म बेडूक होतो.
पूर्वान्सप्तापरान्सप्त पुरुषान्हन्ति चात्मनः । नित्यक्रियाविहीनश्च जडत्वेन युतो द्विजः
जो आपले सात पूर्वज आणि सात पुढची संतती नष्ट करतो; आणि जो द्विज रोजच्या विधींकडे दुर्लक्ष करतो, तो मूर्ख बनतो.
यस्यानास्था वेदवाक्ये मन्दं हसति संततम् । व्रतोपवासहीनश्च सद्वाक्यपरनिन्दकः
ज्याला वेदवचनांवर श्रद्धा नाही आणि जो नेहमी त्यांची थट्टा करतो, जो व्रत आणि उपवास पाळत नाही, आणि जो चांगल्या लोकांची निंदा करतो—
धूम्रान्धे च वसेत्सोऽपि शताब्दं धूम्रभक्षकः । जलजन्तुर्भवेत्सोऽपि शतजन्मक्रमेण च
—तो जरी आंधळ्यांत राहिला आणि शंभर वर्षे धूर खात जगला, तरी तो शंभर जन्म पाण्यातील प्राणी म्हणून जन्मतो.
ततो नानाप्रकारश्च मत्स्यजातिस्ततः शुचिः । यः करोत्युपहासं च देवब्राह्मणयोर्धने
यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या माशांमध्ये जन्मतो, मग शुद्ध जीव म्हणून जन्मतो; जो देव किंवा ब्राह्मण यांच्या संपत्तीची थट्टा करतो—
पातयित्वा स पुरुषान्दशपूर्वान्दशापरान् । सोऽयं याति च धूम्रान्धं धूम्रध्वान्तसमन्वितम्
—तो दहा जणांना आधी आणि दहा जणांना नंतर पाडून, धुराने आंधळ्या झालेल्यांच्या लोकांत जातो, जिथे धुराचे अंधार असते.
धूम्रक्लिष्टो धूम्रभोजी वसेत्तत्र चतुर्गुणम् । ततो मूषकजातिश्च सप्तजन्मसु भारते
धुराने त्रस्त होऊन, धूर खात तो तिथे चारपट काळ राहतो; नंतर तो भारतात सात जन्म उंदीर म्हणून जन्मतो.
ततो नानाविधाः पक्षिजातयः कृमिजातिभिः । ततो नानाविधा वृक्षा पशवश्च ततो नरः
त्यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या पक्ष्यांमध्ये, मग किड्यांमध्ये जन्मतो; त्यानंतर वेगवेगळ्या झाडांमध्ये, मग पशूंमध्ये आणि शेवटी माणूस म्हणून जन्मतो.
विप्रो दैवज्ञजीवी च वैद्यजीवी चिकित्सकः । लाक्षालोहादिव्यापारी रसादिविक्रयी च यः
जो ब्राह्मण ज्योतिष, वैद्यक, उपचार, लाह किंवा धातूंचा व्यापार, किंवा सुवासिक द्रव्ये विकून उपजीविका करतो—
स याति नागवेष्टं च नागैर्वेष्टितमेव च । वसेत्स लोममानाब्दं तत्रैव नागपाशितः
—तो नागांनी वेढलेल्या नागलोकात जातो; तिथे तो आपल्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे नागांच्या फासात राहतो.
ततो नानाविधाः पक्षिजातयश्च ततो नरः । ततो भवेत्स गणको वैद्यश्च सप्तजन्मसु
त्यानंतर तो वेगवेगळ्या प्रकारच्या पक्ष्यांमध्ये, मग माणूस म्हणून जन्मतो; नंतर सात जन्म ज्योतिषी किंवा वैद्य होतो.
गोपश्च कर्मकारश्च रङ्गकारस्ततः शुचिः । प्रसिद्धानि च कुण्डानि कथितानि पतिव्रते
मग तो गवळा, कारागीर, मग चित्रकार म्हणून जन्मतो; हे पतिव्रता, प्रसिद्ध नरककुंडे सांगितली आहेत.
अन्यानि चाप्रसिद्धानि क्षुद्राणि सन्ति तत्र वै । सन्ति पातकिनस्तेषु स्वकर्मफलभोगिनः । भ्रमन्ति नानायोनिं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
तिथे अजून काही अपरिचित, लहान नरककुंडे आहेत; पापी तिथे राहतात, आपल्या कर्माचे फळ भोगतात आणि वेगवेगळ्या योनींमध्ये भटकतात. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
देवपूजनात् सर्वारिष्टनिवृत्तिवर्णनम् सावित्र्युवाच धर्मराज महाभाग वेदवेदाङ्गपारग । नानापुराणेतिहासे यत्सारं तत्प्रदर्शय
देवतांची पूजा केल्याने सर्व संकटे दूर होतात, असे वर्णन—
सर्वेषु सारभूतं यत्सर्वेष्टं सर्वसम्मतम् । कर्मच्छेदबीजरूपं प्रशस्तं सुखदं नृणाम्
सावित्री म्हणाली: धर्मराजा, तुम्ही वेद आणि वेदांगांचे जाणकार, भाग्यवान आहात; अनेक पुराणे आणि इतिहासांतील सार मला दाखवा.
सर्वप्रदं च सर्वेषां सर्वमङ्गलकारणम् । भयं दुःखं न पश्यन्ति येन वै सर्वमानवाः
सर्व गोष्टींमध्ये जे खरे सार आहे, सर्वांना प्रिय आणि मान्य आहे, जे कर्माचे बीज नष्ट करते, उत्तम आणि सुखदायक आहे—
कुण्डानि ते न पश्यन्ति तेषु नैव पतन्ति च । न भवेद्येन जन्मादि तत्कर्म वद साम्प्रतम्
जे सर्वांना सर्व काही देते, सर्व शुभतेचे कारण आहे, ज्यामुळे सर्व लोकांना ना भीती ना दुःख दिसते—
किमाकाराणि कुण्डानि तानि वा निर्मितानि च । के च केनैव रूपेण तत्र तिष्ठन्ति पापिनः
ज्यामुळे नरककुंडे दिसत नाहीत, तिथे पडत नाहीत, जन्मादी दुःख होत नाही—असे कोणते कर्म आहे ते मला आत्ताच सांगा.
स्वदेहे भस्मसाद्भूते याति लोकान्तरं नरः । केन देहेन वा भोगं करोति च शुभाशुभम्
आपलं शरीर राख झाल्यावर माणूस दुसऱ्या जगात जातो; मग तो कोणत्या शरीराने आपल्या चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ भोगतो?
सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो न नश्यति । देहो वा किंविधो ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
खूप काळ दुःख आणि सुख भोगूनही शरीर कसं नष्ट होत नाही? हे शरीर नेमकं कसं असतं, हे मला सांग, ब्रह्मन्.
श्रीनारायण उवाच सावित्रीवचनं श्रुत्वा धर्मराजो हरिं स्मरन् । कथां कथितुमारेभे कर्मबन्धनिकृन्तनीम्
श्रीनारायण म्हणाले: सावित्रीचे शब्द ऐकून धर्मराजाने हरिचं स्मरण करत कर्मबंधन तोडणारी कथा सांगायला सुरुवात केली.
धर्मराज उवाच वत्से चतुर्षु वेदेषु धर्मेषु संहितासु च । पुराणेष्वितिहासेषु पाञ्चरात्रादिकेषु च
धर्मराज म्हणाले: मुली, चारही वेदांत, धर्मशास्त्रांत, संहितांत, पुराणांत, इतिहासांत आणि पाञ्चरात्रासारख्या ग्रंथांत,