मृते पुत्रेऽतिदुःखार्ता जाता सत्यवती तदा । कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मन्त्रिभिः
पुत्र मरण पावल्यानंतर सत्यवतीला फार दुःख झाले; तिने मंत्र्यांमार्फत आपल्या मुलाचे अंतिम संस्कार करवले.
भीष्ममाह तदैकान्ते वचनं चातिदुःखिता । राज्यं कुरु महाभाग पितुस्ते शन्तनोः सुत
ती खूप दुःखी होऊन एकांतात भीष्माला म्हणाली: 'शांतनू राजाचे पुत्रा, भाग्यवान आहेस, तू राज्य स्वीकार.'
भ्रातुर्भार्यां गृहाण त्वं वंशञ्च परिरक्षय । यथा न नाशमायाति ययातेर्वंश इत्युत
'आपल्या भावाच्या पत्नीचा स्वीकार कर आणि वंश वाचव, म्हणजे ययातीच्या वंशासारखा आपला वंश नष्ट होणार नाही.'
भीष्म उवाच प्रतिज्ञा मे श्रुता मातः पित्रर्थे या मया कृता । नाहं राज्यं करिष्यामि न चाहं दारसंग्रहम्
भीष्म म्हणाला: 'आई, मी वडिलांसाठी घेतलेली प्रतिज्ञा तुला माहीत आहे; मी राज्य करणार नाही आणि पत्नीही घेणार नाही.'
सूत उवाच तदा चिन्तातुरा जाता कथं वंशो भवेदिति । नालसाद्धि सुखं मह्यं समुत्पन्ने ह्यराजके
सूत म्हणतो: त्या वेळी तिला चिंता वाटू लागली की वंश कसा चालेल; राजा नसल्याने मला सुख मिळत नव्हते.
गाङ्गेयस्तामुवाचेदं मा चिन्तां कुरु भामिनि । पुत्रं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजं चोपपादय
गंगेय म्हणाला: 'सुंदर स्त्री, तू काळजी करू नकोस; विचित्रवीर्याचा पुत्र कशेरजा पद्धतीने जन्माला घाल.'
कुलीनं द्विजमाहूय वध्वा सह नियोजय । नात्र दोषोऽस्ति वेदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल
'कुळीन ब्राह्मणाला बोलावून, त्या पत्नींसोबत त्याला नेम; वंशरक्षणासाठी असे करणे वेदांनीही चुकीचे मानलेले नाही.'
पौत्रं चैवं समुत्पाद्य राज्यं देहि शुचिस्मिते । अहं च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि
'असा नातू जन्मला की, त्याला राज्य दे, शुद्ध हास्य असलेल्या स्त्री; मी त्याच्या आज्ञेप्रमाणे राज्य सांभाळीन.'
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कानीनं स्वसुतं मुनिम् । जगाम मनसा व्यासं द्वैपायनमकल्मषम्
त्याचं बोल ऐकून, तिने आपल्या मनात स्वतःच्या पुत्राचा, म्हणजे निष्कलंक द्वैपायन व्यासांचा, आठव केला.
स्मृतमात्रस्ततो व्यास आजगाम स तापसः । कृत्वा प्रणामं मात्रेऽथ संस्थितो दीप्तिमान्मुनिः
आईने आठवणीनेच व्यास ऋषी तिथे आले; त्यांनी आईला वंदन केले आणि तेजस्वी ऋषी तिथे उभे राहिले.
भीष्मेण पूजितः कामं सत्यवत्या च मानितः । तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापरः
भीष्मांनी त्यांचा सन्मान केला आणि सत्यवतीनेही त्यांना आदर दिला; तो महान तेजस्वी ऋषी तिथे धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे उभा राहिला.
तमुवाच मुनिं माता पुत्रमुत्पादयाधुना । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दरं तव वीर्यजम्
मग आईने त्या ऋषीला सांगितले, 'आता विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात, तुझ्या तेजातून सुंदर पुत्र उत्पन्न कर.'
व्यासः श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिन्तयत्
आईचे बोल ऐकून व्यासांनी तिच्या आज्ञेचा विचार केला; 'ॐ' असे म्हणून ते तिथे उभे राहिले आणि योग्य वेळेचा विचार करू लागले.
अम्बिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा । सङ्गं प्राप्य मुनेः पुत्रमसूतान्धं महाबलम्
अंबिका स्नान करून ऋतुमती असताना त्या ऋषींसोबत संग झाला आणि तिने जन्मतःच आंधळा पण बलवान असा पुत्र जन्माला घातला.
जन्मान्धं च सुतं वीक्ष्य दुःखिता सत्यवत्यपि । द्वितीयां च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै
पुत्र जन्मतःच आंधळा आहे हे पाहून सत्यवतीही दुःखी झाली; तिने दुसऱ्या सूनबाईला पटकन पुत्र होण्यासाठी सांगितले.
ऋतुकालेऽथ सम्प्राप्ते व्यासेन सह सङ्गता । तथा चाम्बालिका रात्रौ गर्भं नारी दधार सा
नंतर योग्य काळ आल्यावर अंबालिका रात्री व्यासांसोबत संग झाली आणि त्या स्त्रीच्या पोटी गर्भ राहिला.
सोऽपि पाण्डुः सुतो जातो राज्ययोग्यो न सम्मतः । पुत्रार्थे प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम्
तो पुत्र पांडू जन्माला आला, राज्यासाठी योग्य होता पण स्वीकारला गेला नाही; पुत्राच्या इच्छेने तिने वर्षअखेरीस पुन्हा सूनबाईला पाठवले.
आहूय च ततो व्यासं सम्प्रार्थ्य मुनिसत्तमम् । प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम्
मग तिने व्यासांना बोलावून विनंती केली आणि त्या रात्री सूनबाईला उत्तम शयनगृहात पाठवले.
न गता च वधूस्तत्र प्रेष्या सम्प्रेषिता तया । तस्यां च विदुरो जातो दास्यां धर्मांशतः शुभः
पण सूनबाई तिथे गेली नाही; तिच्याऐवजी एक दासी पाठवली गेली आणि त्या दासीच्या पोटी विदुर जन्माला आला, जो धर्मशील आणि शुभ होता.
एवं व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रयः । उत्पादिता महावीरा वंशरक्षणहेतवे
अशा रीतीने व्यासांनी धृतराष्ट्र वगैरे तीन महान वीर पुत्र वंशाच्या रक्षणासाठी उत्पन्न केले.
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य वंशसमुद्भवम् । व्यासेन रक्षितो वंशो भ्रातृधर्मविदानघाः
हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले, त्या वंशाचा उद्गम; व्यासांनी, जे बंधुभावाचे आणि धर्माचे जाणकार होते, वंशाचे रक्षण केले.
मनुकृतं देवीस्तवनम् नारद उवाच नारायण धराधार सर्वपालनकारण । भवतोदीरितं देवीचरितं पापनाशनम्
नारद म्हणाले: 'हे नारायण, पृथ्वीचे आधार, सर्वांचे रक्षण करणारे, तुम्ही सांगितलेली देवीची चरित्रे पापांचा नाश करणारी आहेत.'
मन्वन्तरेषु सर्वेषु सा देवी यत्स्वरूपिणी । यदाकारेण कुरुते प्रादुर्भावं महेश्वरी
प्रत्येक मन्वंतरात ती देवी आपल्या मूळ रूपात, ज्या स्वरूपात हवे तसे, प्रकट होते.
तान्नः सर्वान्समाख्याहि देवीमाहात्म्यमिश्रितान् । यथा च येन येनेह पूजिता संस्तुतापि हि
ती देवी जिथे जिथे पूजली गेली, तिच्या महिम्याने युक्त अशा सर्व कथा आम्हाला सांगा—कोणत्या प्रकारे आणि कोणी तिला पूजले आणि स्तुती केली हेही सांगा.
मनोरथान्पूरयति भक्तानां भक्तवत्सला । तन्नः शुभूषमाणानां देवीचरितमुत्तमम्
ती भक्तवत्सल देवी आपल्या भक्तांची इच्छा पूर्ण करते; आमच्या कल्याणासाठी तिच्या उत्तम चरित्रांची कथा आम्हाला सांगा.
वर्णयस्व कृपासिन्धो येनाप्नोति सुखं महत् । श्रीनारायण उवाच आकर्णय महर्षे त्वं चरितं पापनाशनम्
हे कृपासागर, ज्यामुळे मोठे सुख मिळते अशी चरित्रे सांग. श्रीनारायण म्हणाले: 'हे महर्षे, पापांचा नाश करणारी ही चरित्रे ऐक.'
भक्तानां भक्तिजननं महासम्पत्तिकारकम् । जगद्योनिर्महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः
भक्तांसाठी भक्ती निर्माण करणारा, मोठ्या संपत्तीचा स्रोत, जगाचा उगम, तेजाचा महासागर — असा ब्रह्मा, सर्व लोकांचा पितामह आहे.
आविरासीन्नाभिपद्माद्देवदेवस्य चक्रिणः । स चतुर्मुख आसाद्य प्रादुर्भावं महामते
देवताधिपती, चक्रधारी यांच्या नाभीतील कमळातून तो प्रकट झाला; आणि, हे महाज्ञानी, त्याने चार तोंडे मिळवून आपली उत्पत्ती घडवली.
मनुं स्वायम्भुवं नाम जनयामास मानसात् । स मानसो मनुः पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
त्याने आपल्या मनातून स्वयंभू नावाचा मनू उत्पन्न केला; तो मनातून जन्मलेला मनू हा परमेच्छ ब्रह्माचा पुत्र होता.
शतरूपां च तत्पत्नीं जज्ञे धर्मस्वरूपिणीम् । स मनुः क्षीरसिन्धोश्च तीरे परमपावने
शतरूपा नावाची, धर्ममूर्ती असलेली त्याची पत्नीही त्याने निर्माण केली; तो मनू, क्षीरसागराच्या पवित्र काठी,