नरकाणां च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च । नानाशास्त्रप्रमाणेन कर्मभेदेन यानि च
नरकांचे अनेक प्रकारचे खड्डे आहेत, हे वेगवेगळ्या शास्त्रांनी आणि कर्मांच्या भिन्नतेमुळे ठरवले गेले आहेत.
विस्तृतानि च गर्तानि क्लेशदानि च दुःखिनाम् । भयङ्कराणि घोराणि हे वत्से कुत्सितानि च
हे खोल खड्डे दुःखी लोकांना त्रास देणारे, भीतीदायक, भयंकर आणि घृणास्पद आहेत, हे माझ्या लाडक्या, हे लक्षात ठेव.
षडशीति च कुण्डानि एवमन्यानि सन्ति च । निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौ सति
इथे छप्पणशे खड्डे आहेत आणि इतरही बरेच आहेत; त्यांची नावे ऐक, जी शास्त्रांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.
वह्निकुण्डं तप्तकुण्डं क्षारकुण्डं भयानकम् । विट्कुण्डं मूत्रकुण्डं च श्लेष्मकुण्डं च दुःसहम्
अग्नीचा खड्डा, तापलेला खड्डा, क्षाराचा भयंकर खड्डा; विष्ठेचा खड्डा, मूत्राचा खड्डा आणि सहन न होणारा कफाचा खड्डा.
गरकुण्डं दूषिकुण्डं वसाकुण्डं तथैव च । शुक्रकुण्डमसुक्कुण्डमश्रुकुण्डं च कुत्सितम्
विषाचा खड्डा, घाणाचा खड्डा, चरबीचा खड्डा; वीर्याचा खड्डा, पूचा खड्डा आणि अश्रूंचा घृणास्पद खड्डा.
कुण्डं गात्रमलानां च कर्णविट्कुण्डमेव च । मज्जाकुण्डं मांसकुण्डं नक्रकुण्डं च दुस्तरम्
शरीरातील मळाचा खड्डा, कानातील विष्ठेचा खड्डा, मज्जाचा खड्डा, मांसाचा खड्डा आणि मगरींचा पार न करता येणारा खड्डा.
लोमकुण्डं केशकुण्डमस्थिकुण्डं च दुस्तरम् । ताम्रकुण्डं लोहकुण्डं प्रतप्तं क्लेशदं महत्
केसांचा खड्डा, डोक्याच्या केसांचा खड्डा, हाडांचा पार न करता येणारा खड्डा; तांब्याचा खड्डा, लोखंडाचा खड्डा, तापलेला आणि फार त्रासदायक.
चर्मकुण्डं तप्तसुराकुण्डं च परिकीर्तितम् । तीक्ष्णकण्टककुण्डं च विषोदं विषकुण्डकम्
चामड्याचा खड्डा, तापलेल्या मद्याचा खड्डा, धारदार काट्यांचा खड्डा, विषाने भरलेला खड्डा आणि विषाचा खड्डा.
प्रतप्तकुण्डं तैलस्य कुन्तकुण्डं च दुर्वहम् । कृमिकुण्डं पूयकुण्डं सर्पकुण्डं दुरन्तकम्
उकळत्या तेलाचा खड्डा, काट्यांचा सहन न होणारा खड्डा; किड्यांचा खड्डा, पूचा खड्डा, सापांचा अत्यंत भयंकर खड्डा.
मशकुण्डं दंशकुण्डं भीमं गरलकुण्डकम् । कुण्डं च वज्रदंष्ट्राणां वृश्चिकानां च सुव्रते
माशींचा खड्डा, चावणाऱ्या किड्यांचा खड्डा, विषाचा भयंकर खड्डा; वज्रासारख्या दात असणाऱ्यांचा खड्डा आणि विंचवांचा खड्डा, हे सुभ्राते.
शरकुण्डं शूलकुण्डं खड्गकुण्डं च भीषणम् । गोलकुण्डं नक्रकुण्डं काककुण्डं शुचास्पदम्
बाणांचा खड्डा, भाल्यांचा खड्डा, तलवारींचा भयानक खड्डा; गोळ्यांचा खड्डा, मगरींचा खड्डा, कावळ्यांचा दुःखदायक खड्डा.
मन्थानकुण्डं बीजकुण्डं वज्रकुण्डं च दुःसहम् । तप्तपाषाणकुण्डं च तीक्ष्णपाषाणकुण्डकम्
मथण्याचा खड्डा, बियांचा खड्डा, वज्राचा सहन न होणारा खड्डा; तापलेल्या दगडांचा खड्डा आणि धारदार दगडांचा खड्डा.
लालाकुण्डं मसीकुण्डं चूर्णकुण्डं तथैव च । चक्रकुण्डं वक्रकुण्डं कूर्मकुण्डं महोल्बणम्
थुंकीचा खड्डा, शाईचा खड्डा, पूडाचा खड्डा; चाकांचा खड्डा, वाकड्या खड्डा, कासवांचा अत्यंत भयंकर खड्डा.
ज्वालाकुण्डं भस्मकुण्डं दग्धकुण्डं शुचिस्मिते । तप्तसूचीमसिपत्रं क्षुरधारं सूचीमुखम्
ज्वाळांचा खड्डा, राखेचा खड्डा, जाळण्याचा खड्डा, हे सुंदर हास्य असणाऱ्या; तापलेल्या सुया, तलवारींच्या पात्या, क्षुरीच्या धार आणि सूच्यांच्या तोंडाचा खड्डा.
गोकामुख नक्रमुखं गजदंशं च गोमुखम् । कुम्भीपाकं कालसूत्रं मत्स्योदं कृमितन्तुकम्
गायीच्या तोंडाचा खड्डा, मगरीच्या तोंडाचा खड्डा, हत्तीच्या चाव्याचा आणि गायीच्या तोंडाचा खड्डा; कुंभिपाक, काळसूत्र, मत्स्योद आणि किड्यांच्या धाग्यांचा खड्डा.
पांसुभोज्यं पाशवेष्टं शूलप्रोतं प्रकम्पनम् । उल्कामुखमन्धकूपं वेधनं ताडनं तथा
माती खाण्याचा खड्डा, दोऱ्यांनी बांधण्याचा खड्डा, शुलावर टोचण्याचा आणि हलवण्याचा खड्डा; उल्केचा खड्डा, अंधाऱ्या विहिरीचा खड्डा, टोचण्याचा आणि मारहाण करण्याचा खड्डा.
जालरन्ध्रं देहचूर्णं दलनं शोषणं कषम् । शूर्पं ज्वालामुखं चैव धूमान्धं नागवेष्टनम्
जाळ्याच्या छिद्रांचा खड्डा, शरीर पूड करणारा खड्डा, चिरडण्याचा, वाळवण्याचा आणि खरवडण्याचा खड्डा; सुपाचा, ज्वाळांच्या तोंडाचा, धुराने आंधळा करणारा आणि सापांनी वेढण्याचा खड्डा.
कुण्डान्येतानि सावित्रि पापिनां क्लेशदानि च । नियुतैः किङ्करगणै रक्षितानि च सन्ततम्
हे सर्व खड्डे, हे सावित्री, पाप्यांना दुःख देणारे आहेत आणि असंख्य सेवकांच्या टोळ्यांनी नेहमी राखलेले आहेत.
दण्डहस्तैः पाशहस्तैर्मदमत्तैर्भयङ्करैः । शक्तिहस्तैर्गदाहस्तैरसिहस्तैः सुदारुणैः
हातात काठी, दोर, भाले, गदा, तलवारी घेऊन, मदाने मस्त आणि भयंकर अशा, फारच उग्र अशा योद्ध्यांनी तेथे हजेरी लावली होती.
तमोयुक्तैर्दयाहीनैर्निवार्यैश्च न सर्वतः । तेजस्विभिश्च निःशङ्कैराताम्रपिङ्गलोचनैः
ते काळोखाने भरलेले, दयाशून्य, कुठूनही थांबवता येणार नाहीत असे होते; तेजस्वी, निर्भय, तांबूस आणि पिंगट डोळ्यांचे होते.
योगयुक्तैः सिद्धियुक्तैर्नानारूपधरैर्भटैः । आसन्नमृत्युभिर्दृष्टैः पापिभिः सर्वजीविभिः
योग साधलेल्या, सिद्धी प्राप्त केलेल्या, अनेक रूपे धारण करणाऱ्या अशा सैनिकांनी तेथे गर्दी केली होती; मृत्यू जवळ आलेले, पापी आणि सर्व प्रकारच्या जीवांचे रूप घेतलेले असे ते दिसत होते.
स्वकर्मनिरतैः सर्वैः शाक्तैः सौरैश्च गाणपैः । अदृश्यैः पुण्यकृद्भिश्च सिद्धैर्योगिभिरेव च
आपापल्या कर्मात मग्न असलेले, शक्तिपूजक, सूर्यपूजक, गणपतीचे भक्त, अदृश्य, पुण्य करणारे, सिद्ध आणि योगी असे सर्वजण तेथे होते.
स्वधर्मनिरतैर्वापि विततैर्वा स्वतन्त्रकैः । बलवद्भिश्च निःशङ्कैः स्वप्नदृष्टैश्च वैष्णवैः
स्वधर्मात रमलेले, सर्वत्र पसरलेले किंवा स्वतंत्र वागणारे, बलवान, निर्भय, स्वप्नात दिसणारे आणि वैष्णव असेही तेथे होते.
एतत्ते कथितं साध्वि कुण्डसंख्यानिरूपणम् । येषां निवासो यत्कुण्डे निबोध कथयामि ते
हे सुभगे, मी तुला या कुंडांची संख्या सांगितली. आता ऐक, कोणत्या कुंडात कोण राहतो ते मी सांगतो.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे सावित्र्युपाख्याने कुण्डसंख्यानिरूपणं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणाच्या नवव्या स्कंधातील नारायण-नारद संवादातील सावित्रीच्या कथेत 'कुंडांची संख्या' या दोनतीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.
नानाकर्मविपाकफलकथनम् धर्मराज उवाच हरिसेवारतः शुद्धो योगसिद्धो व्रती सति । तपस्वी ब्रह्मचारी च न याति नरकं ध्रुवम्
धर्मराज म्हणाले: जो हरिच्या सेवेत मग्न असतो, शुद्ध असतो, योगसिद्ध असतो, व्रत पाळणारा, तपस्वी आणि ब्रह्मचारी असतो, तो माणूस निश्चितच नरकात जात नाही.
कटुवाचा बान्धवांश्च बललेपेन यो नरः । दग्धान्करोति बलवान् वह्निकुण्डं प्रयाति सः
जो माणूस कठोर बोलून आणि बलाचा वापर करून आपल्या नातेवाईकांना जाळतो, तो बलवान असला तरी अग्नीच्या कुंडात जातो.
स्वगात्रलोममानाब्दं तत्र स्थित्वा हुताशने । पशुयोनिमवाप्नोति रौद्रदग्धां त्रिजन्मनि
तेथे स्वतःच्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतके वर्षे त्या आगीत राहून, तो तीन जन्मे रौद्र आणि भाजलेल्या प्राण्याच्या योनीत जन्म घेतो.
ब्राह्मणं तृषितं तप्तं क्षुधितं गृहमागतम् । न भोजयति यो मूढस्तप्तकुण्डं प्रयाति सः
जो मूर्ख ब्राह्मणाला, जो तहानलेला, दमलेला, भुकेला आणि घरी आलेला आहे, त्याला जेवायला घालत नाही, तो तापलेल्या कुंडात जातो.
तत्र तल्लोममानं च वर्षं स्थित्वा च दुःखदे । तप्तस्थले वह्नितल्पे पक्षी च सप्तजन्मसु
तेथे स्वतःच्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतके वर्षे मोठ्या दुःखात, तापलेल्या जमिनीवर, अग्नीच्या खाटेवर राहून, तो सात जन्मे पक्ष्याच्या रूपात जन्म घेतो.