किं वा ज्ञानं च बुद्धिः का को वा प्राणः शरीरिणाम् । कानीन्द्रियाणि किं तेषां लक्षणं देवताश्च काः
ज्ञान म्हणजे काय, आणि बुद्धी कोणती? प्राण म्हणजे कोण? इंद्रिये कोणती, त्यांची लक्षणे काय, आणि त्यांच्या अधिष्ठात्री देवता कोण आहेत?
भोक्ता भोजयिता को वा को वा भोगश्च निष्कृतिः । को जीवः परमात्मा कस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
भोगणारा कोण आणि भोग देणारा कोण? भोग म्हणजे काय आणि मुक्ती काय? जीव कोण, परमात्मा कोण? हे सर्व कृपया मला समजावून सांग.
धर्म उवाच वेदप्रणिहितो धर्मः कर्म यन्मङ्गलं परम् । अवैदिकं तु यत्कर्म तदेवाशुभमेव च
धर्म म्हणाला: वेदांनी सांगितलेला धर्म म्हणजेच श्रेष्ठ कर्म; जे कर्म वेदविरुद्ध आहे, तेच अशुभ आहे.
अहैतुकी देवसेवा संकल्परहिता सती । कर्मनिर्मूलरूपा च सा एव परभक्तिदा
कोणतीही अपेक्षा न ठेवता, संकल्परहित देवांची सेवा, जी कर्माचा आधार आहे—तीच खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ भक्ती देते.
को वा कर्मफलं भुङ्क्ते को वा निर्लिप्त एव च । ब्रह्मभक्तो यो नरश्च स च मुक्तः श्रुतः श्रुतौ
कर्माचे फळ कोण भोगतो आणि कोण त्याला लागून राहत नाही? जो माणूस ब्रह्माला भक्तीने धरतो, तो शास्त्रानुसार मुक्त मानला जातो.
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिविवर्जितः । भक्तिश्च द्विविधा साध्वि श्रुत्युक्ता सर्वसम्मता
तो जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, दुःख आणि भीतीपासून मुक्त असतो. हे सध्वी, भक्ती दोन प्रकारची आहे, असे शास्त्रात सांगितले आहे आणि सर्वांनी मान्य केले आहे.
निर्वाणपददात्री च हरिरूपप्रदा नृणाम् । हरिरूपस्वरूपां च भक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः
ती भक्ती मुक्तीची स्थिती देते आणि मनुष्याला हरिरूपही मिळवून देते; वैष्णव लोक हरिरूप स्वरूप असलेली भक्तीच इच्छितात.
अन्ये निर्वाणमिच्छन्ति योगिनो ब्रह्मवित्तमाः । कर्मणो बीजरूपश्च सततं तत्फलप्रदः
इतर योगी आणि ब्रह्मज्ञानी मुक्तीची इच्छा करतात; कर्माचे बीज नेहमीच त्याचे फळ देते.
कर्मरूपश्च भगवान्परात्मा प्रकृतिः परा । सोऽपि तद्धेतुरूपश्च देहो नश्वर एव च
भगवान् हेच कर्मरूप, परात्मा आणि श्रेष्ठ प्रकृती आहेत. तेच त्या सर्वांचे कारण आहेत, आणि हा देह मात्र नाशवंत आहे.
पृथिवी वायुराकाशो जलं तेजस्तथैव च । एतानि सूत्ररूपाणि सृष्टिरूपविधौ सतः
पृथ्वी, वायू, आकाश, पाणी आणि अग्नी — ही पाच तत्त्वे सूक्ष्म रूपात सृष्टीच्या निर्मितीत आधाररूपाने आहेत.
कर्मकर्ता च देही च आत्मा भोजयिता सदा । भोगो विभवभेदश्च नित्कृतिर्मुक्तिरेव च
कर्म करणारा, देहधारी जीव, नेहमी अनुभव घेणारा आत्मा, सुखभोग, संपत्तीचे वेगवेगळे प्रकार, पुण्य आणि मुक्ती — हे सर्व अस्तित्वात आहेत.
सदसद्भेदबीजं च ज्ञानं नानाविधं भवेत् । विषयाणां विभागानां भेदि बीजं च कीर्तितम्
सत्य-असत्य यातील भेद उत्पन्न करणारे ज्ञान अनेक प्रकारचे असते; वस्तूंच्या विभागाला कारणीभूत बीज म्हणून त्याचा उल्लेख केला आहे.
बुद्धिर्विवेचना सा च ज्ञानबीजं श्रुतौ श्रुतम् । वायुभेदाश्च प्राणाश्च बलरूपाश्च देहिनाम्
बुद्धी म्हणजे विवेक, आणि तीच शास्त्रांमध्ये ज्ञानाचे बीज मानली आहे. वायूचे विविध प्रकार, प्राण आणि देहधार्यांतील शक्तीही आहेत.
इन्द्रियाणां च प्रवरमीश्वरांशमनूहकम् । प्रेरकं कर्मणां चैव दुर्निवार्यं च देहिनाम्
इंद्रियांमध्ये श्रेष्ठ जे आहे, तेच परमेश्वराचा अंश मानले जाते. तेच सर्व कर्मांना प्रवृत्त करणारे असून, देहधार्यांसाठी ते टाळता येत नाही.
अनिरूप्यमदृश्यं च ज्ञानभेदो मनः स्मृतम् । लोचनं श्रवणं घ्राणं त्वक्च रसनमिन्द्रियम्
मन हे ज्ञानाच्या अनेक रूपांपैकी एक असून, ते स्पष्टपणे सांगता किंवा पाहता येत नाही. डोळे, कान, नाक, त्वचा आणि जिभा — ही इंद्रिये आहेत.
अङ्गिनामङ्गरूपं च प्रेरकं सर्वकर्मणाम् । रिपुरूपं मित्ररूपं सुखरूपं च दुःखदम्
सर्व प्राण्यांचे अवयव हेच कर्मांना प्रवृत्त करणारे आहेत. ते कधी शत्रू, कधी मित्र, कधी सुखदायक, तर कधी दुःख देणारे रूप घेतात.
सूर्यो वायुश्च पृथिवी ब्रह्माद्या देवताः स्मृताः । प्राणदेहादिभृद्यो हि स जीवः परिकीर्तितः
सूर्य, वायू, पृथ्वी आणि ब्रह्मा यापासून सुरू होणाऱ्या देवता स्मरणात आहेत. प्राण, देह वगैरे धारण करणारा जो आहे, त्याला जीव म्हणतात.
परमं व्यापकं ब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः । कारणं कारणानां च परमात्मा स उच्यते
सर्वव्यापी, निर्गुण आणि प्रकृतीच्या पलीकडील जे सर्वोच्च ब्रह्म आहे, कारणांचेही कारण, त्यालाच परात्मा म्हणतात.
इत्येवं कथितं सर्वं त्वया पृष्टं यथागमम् । ज्ञानिनां ज्ञानरूपं च गच्छ वत्से यथासुखम्
तू विचारलेले सर्व काही शास्त्रानुसार सांगितले आहे. ज्ञानी लोकांसाठी जे ज्ञानरूप आहे, तेही सांगितले. आता, मुली, हवे तसे जा.
सावित्र्युवाच त्यक्त्वा क्व यामि कान्तं वा त्वां वा ज्ञानार्णवं ध्रुवम् । यद्यत्करोमि प्रश्नं च तद्भवान्वक्तुमर्हति
सावित्री म्हणाली — मी तुला, माझ्या प्रियाला, किंवा या अमर्याद ज्ञानसागराला सोडून कुठे जाऊ? मी जे काही विचारते, ते सर्व सांगण्यास तूच योग्य आहेस.
कां कां योनिं याति जीवः कर्मणा केन वा पुनः । केन वा कर्मणा स्वर्गं केन वा नरकं पितः
कुठल्या कर्मामुळे जीव कोणत्या योनीत जातो, आणि पुन्हा कोणत्या कर्मामुळे? कोणत्या कर्मामुळे स्वर्गात जातो, आणि कोणत्या कर्मामुळे नरकात, हे सांग, वडील.
केन वा कर्मणा मुक्तिः केन भक्तिर्भवेद् गुरौ । केन वा कर्मणा योगी रोगी वा केन कर्मणा
कोणत्या कर्मामुळे मुक्ती मिळते, कोणत्या कर्मामुळे गुरुभक्ती होते? कोणत्या कर्मामुळे योगी किंवा रोगी होतो?
केन वा दीर्घजीवी च केनाल्पायुश्च कर्मणा । केन वा कर्मणा दुःखी सुखी वा केन कर्मणा
कोणत्या कर्मामुळे दीर्घायुष्य मिळते, आणि कोणत्या कर्मामुळे अल्पायुष्य? कोणत्या कर्मामुळे दुःखी, आणि कोणत्या कर्मामुळे सुखी होतो?
अङ्गहीनश्च काणश्च बधिरः केन कर्मणा । अन्धो वा पङ्गुरपि वा प्रमत्तः केन कर्मणा
कोणत्या कर्मामुळे कोणी अंगहीन, एकडोळा किंवा बहिरा होतो? किंवा कोणत्या कर्मामुळे आंधळा, लंगडा किंवा वेडा होतो?
क्षिप्तोऽतिलुब्धकश्चौरः केन वा कर्मणा भवेत् । केन सिद्धिमवाप्नोति सालोक्यादिचतुष्टयम्
कोणत्या कर्मामुळे कोणी वेडावाकडा, अतिलालची किंवा चोर होतो? आणि कोणत्या कर्मामुळे साळोक्य वगैरे चार सिद्धी मिळतात?
केन वा ब्राह्मणत्वं च तपस्वित्वं च केन वा । स्वर्गभोगादिकं केन वैकुण्ठं केन कर्मणा
कोणत्या कर्मामुळे ब्राह्मणत्व किंवा तपस्वित्व मिळते? कोणत्या कर्मामुळे स्वर्गसुख किंवा वैकुंठप्राप्ती होते?
गोलोकं केन वा ब्रह्मन् सर्वोत्कृष्टं निरामयम् । नरको वा कतिविधः किंसंख्यो नाम किं च वा
ब्रह्मन्, हे गोळोक कोणाच्या कृपेने निर्माण झाले, ते सर्वश्रेष्ठ आणि दोषरहित स्थान कोणत्या कारणाने आहे? आणि नरक किती प्रकारचे आहेत, त्यांची नावे काय आहेत, आणि त्यांची संख्या किती आहे?
को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति । पापिनां कर्मणा केन को वा व्याधिः प्रजायते । यद्यत्प्रियं मया पृष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
कोणत्या पापी माणसाला कोणत्या नरकात जावे लागते, आणि तिथे तो किती काळ राहतो? कोणत्या कर्मामुळे पाप्यांना आजार होतो, आणि कोणते आजार निर्माण होतात? मी ज्या प्रेमाने विचारले आहे, ते सर्व कृपया मला सांग.
सावित्र्युपाख्याने कर्मविपाकवर्णनम् श्रीनारायण उवाच सावित्रीवचनं श्रुत्वा जगाम विस्मयं यमः । प्रहस्य वक्तुमारेभे कर्मपाकं तु जीविनाम्
श्री नारायण म्हणाले: सावित्रीचे बोल ऐकून यमाला मोठा आश्चर्य वाटले; हसत हसत त्याने जिवंत प्राण्यांच्या कर्मफळांबद्दल सांगायला सुरुवात केली.
धर्म उवाच कन्या द्वादशवर्षीया वत्से त्वं वयसाधुना । ज्ञानं ते पूर्वविदुषां ज्ञानिनां योगिनां परम्
धर्म म्हणाले: बाळे, जरी तुझे वय बारा वर्षांचे आहे, तरी तुझ्याकडे पूर्वीच्या ज्ञानी आणि महान योग्यांना असलेले श्रेष्ठ ज्ञान आहे.