नोपतिष्ठति यः पूर्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद् द्विजकर्मणः
जो सकाळचे किंवा संध्याकाळचे संध्यावंदन करत नाही, त्याला सर्व द्विजकर्मांतून शूद्रासारखे बाहेर काढावे.
यावज्जीवनपर्यन्तं त्रिःसन्ध्यां यः करोति च । स च सूर्यसमो विप्रस्तेजसा तपसा सदा
जो जन्मभर तीन वेळा संध्यावंदन करतो, तो तेज आणि तपाने सूर्यासारखा असतो, हे ब्राह्मण.
तत्पादपद्मरजसा सद्यःपूता वसुन्धरा । जीवन्मुक्तः स तेजस्वी सन्ध्यापूतो हि यो द्विजः
त्याच्या पवित्र पायांच्या धुळीने पृथ्वी लगेच शुद्ध होते; संध्यावंदनाने शुद्ध झालेला असा द्विज जिवंत असतानाच मुक्त आणि तेजस्वी असतो.
तीर्थानि च पवित्राणि तस्य संस्पर्शमात्रतः । ततः पापानि यान्त्येव वैनतेयादिवोरगाः
त्याच्या स्पर्शाने तीर्थक्षेत्रेही पवित्र होतात; आणि त्याच्याजवळून पापे गरुडापासून साप जसे पळतात तसे दूर जातात.
न गृह्णन्ति सुराः पूजां पितरः पिण्डतर्पणम् । स्वेच्छया च द्विजातेश्च त्रिसन्ध्यारहितस्य च
जो द्विज तीन वेळा संध्यावंदन करत नाही आणि आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो, त्याची पूजा देव स्विकारत नाहीत, आणि पितर त्याचे पिंड किंवा तर्पण घेत नाहीत.
मूलप्रकृत्यभक्तो यस्तन्मन्त्रस्याप्यनर्चकः । तदुत्सवविहीनश्च विषहीनो यथोरगः
जो मूळ प्रकृतीवर श्रद्धा ठेवत नाही, तिच्या मंत्राचा सन्मान करत नाही, तिच्या सणांना महत्त्व देत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
विष्णुमन्त्रविहीनश्च त्रिसन्ध्यारहितो द्विजः । एकादशीविहीनश्च विषहीनो यथोरगः
जो द्विज विष्णू मंत्राचा जप करत नाही, तीन वेळा संध्यावंदन टाळतो, किंवा एकादशीचे व्रत पाळत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
हरेरनैवेद्यभोजी धावको वृषवाहकः । शूद्रान्नभोजी यो विप्रो विषहीनो यथोरगः
जो ब्राह्मण हरिला अर्पण न केलेले अन्न खातो, बैलामागे धावतो, किंवा शूद्राच्या हातचे अन्न खातो, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
शूद्राणां शवदाही यः स विप्रो वृषलीपतिः । शूद्राणां सूपकारश्च विषहीनो यथोरगः
जो ब्राह्मण शूद्रांच्या मृतदेहाचे दहन करतो, तो खरं तर नीचांचा स्वामी होतो; आणि जो ब्राह्मण शूद्रांसाठी स्वयंपाक करतो, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
शूद्राणां च प्रतिग्राही शूद्रयाजी च यो द्विजः । मसिजीवी असिजीवी विषहीनो यथोरगः
जो द्विज शूद्रांकडून दान घेतो किंवा शूद्रांसाठी यज्ञ करतो, किंवा शाईने किंवा शस्त्राने उपजीविका करतो, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
यः कन्याविक्रयी विप्रो यो हरेर्नामविक्रयी । यो विप्रोऽवीरान्नभोजी ऋतुस्नातान्नभोजकः
जो ब्राह्मण कन्येची विक्री करतो, हरिच्या नावाची विक्री करतो, शुद्ध लोकांनी न दिलेले अन्न खातो किंवा ऋतुमती स्त्रीचे अन्न खातो—
भगजीवी बार्धुषिको विषहीनो यथोरगः । यो विद्याविकयी विप्रो विषहीनो यथोरगः
जो वेश्या चालवून उपजीविका करतो, दूतगिरी करतो, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो; आणि जो ब्राह्मण विद्या विकतो, तोही विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
सूर्योदये स्वपेद्यो हि मत्स्यभोजी च यो द्विजः । शिवापूजादिरहितो विषहीनो यथोरगः
जो द्विज सूर्य उगवल्यावर झोपतो, मासे खातो किंवा शंकरादी देवांची पूजा करत नाही, तो विष नसलेल्या सापासारखा असतो.
इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठः सर्वपूजाविधिक्रमम् । तमुवाच च सावित्र्या ध्यानादिकमभीप्सितम्
अशा सर्व चुकीच्या पूजा पद्धती सांगून, त्या श्रेष्ठ ऋषीने सावत्रीचे ध्यान व इतर इच्छित साधना त्याला सांगितल्या.
दत्त्वा सर्वं नृपेन्द्राय ययौ च स्वाश्रमे मुने । राजा संपूज्य सावित्रीं ददर्श वरमाप च
सर्व काही त्या राजाला देऊन, तो ऋषी आपल्या आश्रमात परत गेला; राजा सावत्रीची भक्तीपूर्वक पूजा करून तिचे दर्शन घेतले आणि वरही मिळवला.
नारद उवाच किं वा ध्यानं च सावित्र्याः किं वा पूजाविधानकम् । स्तोत्रं मन्त्रं च किं दत्त्वा प्रययौ स पराशरः
नारद म्हणाले: सावत्रीचे ध्यान काय होते, पूजा कशी केली, कोणते स्तोत्र किंवा मंत्र पराशराने सांगितले?
नृपः केन विधानेन संपूज्य श्रुतिमातरम् । वरं च कं वा सम्प्राप सम्पूज्य तु विधानतः
राजाने वेदांची माता कशा पद्धतीने पूजली आणि योग्य रीतीने पूजा करून कोणता वर मिळवला?
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि सावित्र्याः परमं महत् । रहस्यातिरहस्यं च श्रुतिसिद्धं समासतः
हे सर्व, म्हणजे सावत्रीचे श्रेष्ठ आणि गूढ रहस्य, जे वेदांनी सिद्ध केले आहे, ते मला थोडक्यात ऐकायचे आहे.
श्रीनारायण उवाच ज्येष्ठकृष्णत्रयोदश्यां शुद्धकाले च यत्नतः । व्रतमेव चतुर्दश्यां व्रती भक्त्या समाचरेत्
श्रीनारायण म्हणाले: ज्येष्ठ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला, शुद्ध काळात, मन लावून व्रत घ्यावे आणि चतुर्दशीला भक्तीने ते व्रत करावे.
व्रतं चतुर्दशाब्दं च द्विसप्तफलसंयुतम् । दत्त्वा द्विसप्तनैवेद्यं पुष्पधूपादिकं चरेत्
हे व्रत चौदा वर्षांचे असून, दोनदा सातपट फळ देणारे आहे; दोनदा सात प्रकारचे नैवेद्य अर्पण करून, फुलं, धूप इत्यादीने पूजा करावी.
वस्त्रं यज्ञोपवीतं च भोजनं विधिपूर्वकम् । संस्थाप्य मङ्गलघटं फलशाखासमन्वितम्
विधिपूर्वक वस्त्र, यज्ञोपवीत आणि भोजन अर्पण करावे, आणि फळांनी व डहाळ्यांनी सजवलेला मंगल कलश स्थापन करावा.
गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् । सम्पूज्य पूजयेदिष्टं घटे आवाहिते द्विजः
गणेश, सूर्य, अग्नी, विष्णू, शिव आणि देवी यांची पूजा करून, त्या कलशात आवाहन केलेल्या इच्छित देवतेची पूजा करावी.
शृणु ध्यानं च सावित्र्याश्चोक्तं माध्यन्दिने च यत् । स्तोत्रं पूजाविधानं च मन्त्रं च सर्वकामदम्
आता सावत्रीचे जे ध्यान मध्यान्हाच्या वेळी सांगितले आहे, ते, तसेच स्तोत्र, पूजा पद्धती आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा मंत्र ऐक.
तप्तकाञ्चनवर्णाभां ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रसम्मितप्रभाम्
तिचे रूप तांबड्या सोन्यासारखे तेजस्वी आहे, ब्रह्मतेजाने उजळलेले आहे, आणि तिच्या कांतीची प्रखरता उन्हाळ्यातल्या मध्यान्हाच्या हजार सूर्यांसारखी आहे.
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहविग्रहाम्
तिच्या चेहऱ्यावर हलकी स्मित आणि प्रसन्नता आहे, ती रत्नांनी सजलेली आहे; अग्निपरिक्षित वस्त्र परिधान केलेली असून, तिचे रूप भक्तांवर कृपा करणारे आहे.
सुखदां मुक्तिदां शान्तां कान्तां च जगतां विधेः । सर्वसम्पत्स्वरूपां च प्रदात्रीं सर्वसम्पदाम्
ती सुख आणि मुक्ती देणारी, शांत, सर्व जगांची आणि ब्रह्माची प्रिय आहे; ती सर्व संपत्तीचे मूर्तिमंत रूप असून, सर्व संपत्ती देणारी आहे.
वेदाधिष्ठातृदेवीं च वेदशास्त्रस्वरूपिणीम् । वेदबीजस्वरूपां च भजे तां वेदमातरम्
मी वेदांची अधिष्ठात्री देवी, वेदशास्त्रांचा मूळ अर्थ असलेली, वेदांचे बीजस्वरूप असलेली आणि वेदांची जननी अशा त्या देवीची भक्तीपूर्वक पूजा करतो.
ध्यात्वा ध्यानेन नैवेद्यं दत्त्वा पाणिं स्वमूर्धनि । पुनर्ध्यात्वा घटे भक्त्या देवीमावाहयेद् व्रती
मनःपूर्वक ध्यान करून, नैवेद्य अर्पण करून, स्वतःच्या डोक्यावर हात ठेवून पुन्हा भक्तीने कलशात देवीचे ध्यान करावे आणि व्रतीने देवीचे आवाहन करावे.
दत्त्वा षोडशोपचारं वेदोक्तं मन्त्रपूर्वकम् । सम्पूज्य स्तुत्वा प्रणमेद्देवदेवीं विधानतः
वेदांमध्ये सांगितलेल्या मंत्रांसह सोळा उपचार अर्पण करून, देवीची योग्य रीतीने पूजा व स्तुती करून, त्या देवदेवीस नमस्कार करावा.
आसनं पाद्यमर्घ्यं च स्नानीयं चानुलेपनम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम्
आसन, पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, स्नानासाठी पाणी, उटणे, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल आणि थंड पाणी—