असंख्येषु च विश्वेषु पूजिता या निरन्तरम् । तेन विश्वपूजिताऽऽख्यां पूजितां च भजाम्यहम्
जिला असंख्य विश्वांत सतत पूजले जाते, म्हणून ती 'विश्वपूजिता' म्हणून ओळखली जाते; मी तिला पूजतो.
असंख्यानि च विश्वानि पवित्राणि त्वया सदा । तां विश्वपावनीं देवीं विरहेण स्मराम्यहम्
तुझ्यामुळे असंख्य विश्वे नेहमी पवित्र राहतात; त्या सर्वांना पावन करणाऱ्या देवीला विरहात मी आठवतो.
देवा न तुष्टाः पुष्पाणां समूहेन यया विना । तां पुष्पसारां शुद्धां च द्रष्टुमिच्छामि शोकतः
तिच्याशिवाय फुलांच्या राशीनेही देव संतुष्ट होत नाहीत; त्या शुद्ध फुलांच्या साररूप तुळशीला पाहण्यासाठी मी दुःखी आहे.
विश्वे यत्प्राप्तिमात्रेण भक्तानन्दो भवेद् ध्रुवम् । नन्दिनी तेन विख्याता सा प्रीता भवतादिह
जिच्या केवळ प्राप्तीने भक्तांना नक्कीच आनंद मिळतो, म्हणून ती 'नंदिनी' म्हणून प्रसिद्ध आहे; येथे ती प्रसन्न होते.
यस्या देव्यास्तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च । तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रियाम्
जिची या विश्वातील कुठल्याही जीवाशी तुलना होऊ शकत नाही, अशी देवी म्हणजे तुळस. ती सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. मी त्या प्रिय तुळशीच्या चरणी शरण जातो.
कृष्णजीवनरूपा सा शश्वत्प्रियतमा सती । तेन कृष्णजीवनी सा सा मे रक्षतु जीवनम्
ती श्रीकृष्णाची प्राणस्वरूप, नेहमीच प्रिय आणि पवित्र आहे. म्हणूनच, कृष्णाची प्राणदायिनी असलेली तुळस माझे जीवन रक्षण करो.
इत्येवं स्तवनं कृत्वा तस्थौ तत्र रमापतिः । ददर्श तुलसीं साक्षात्पादपद्मनतां सतीम्
असे स्तोत्र म्हणून लक्ष्मीपती तिथेच उभा राहिला आणि त्याने प्रत्यक्ष तुळशीला, जी त्याच्या चरणांवर नतमस्तक होती, पाहिले.
रुदतीमवमानेन मानिनीं मानपूजिताम् । प्रियां दृष्ट्वा प्रियः शीघ्रं वासयामास वक्षसि
अपमानामुळे रडणारी, पण आपला अभिमान राखणारी आणि सन्मानित झालेली प्रिय तुळस पाहून, प्रियकराने तिला पटकन आपल्या छातीशी घट्ट कवटाळले.
भारत्याज्ञां गहीत्वा च स्वालयं च ययौ हरिः । भारत्या सह तत्प्रीतिं कारयामास सत्वरम्
भारतीचे आदेश घेऊन, हरि आपल्या घरी गेला आणि भारतीसोबत आपला परस्पर प्रेमाचा संबंध जलदपणे दृढ केला.
वरं विष्णुर्ददौ तस्यै सर्वपूज्या भवेरिति । शिरोधार्या च सर्वेषां वन्द्या मान्या ममेति च
विष्णूंनी तिला वर दिला — 'तू सर्वांना पूज्य, सर्वांच्या डोक्यावर सन्मानाने ठेवली जाणारी, वंदनीय, मान्य आणि माझ्या मनाची प्रिय राहशील.'
विष्णोर्वरेण सा देवी परितुष्टा बभूव च । सरस्वती तामाकृष्य वासयामास सन्निधौ
विष्णूच्या वरामुळे ती देवी पूर्णपणे तृप्त झाली. सरस्वतीने तिला जवळ ओढून, सर्वांच्या उपस्थितीत मिठी मारली.
लक्ष्मीर्गङ्गा सस्मिता च तां समाकृष्य नारद । गृहं प्रवेशयामास विनयेन सतीं तदा
लक्ष्मी, गंगा आणि हसतमुख नारद यांनी तिला आपुलकीने जवळ घेतले आणि आदरपूर्वक त्या पवित्र तुळशीला घरात नेले.
वृन्दा वृन्दावनी विश्वपूजिता विश्वपावनी । पुष्पसारा नन्दनी च तुलसी कृष्णजीवनी
वृंदा, वृंदावनी, जगातील सर्वांची पूज्य, जगाला पावन करणारी, फुलांचा सार, नंदनवनाची आनंददायिनी, तुळस, कृष्णाची प्राणदायिनी.
एतन्नामाष्टकञ्चैव स्तोत्रं नामार्थसंयुतम् । यः पठेत्तां च संपूज्य सोऽश्वमेधफलं लभेत्
हे आठ नावांचे स्तोत्र, ज्यात नावांचा अर्थही सामावलेला आहे, जो कोणी तुळशीची पूजा करून म्हणतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
कार्तिक्यां पूर्णिमायां च तुलस्या जन्म मङ्गलम् । तत्र तस्याश्च पूजा च विहिता हरिणा पुरा
कार्तिक महिन्यातील पौर्णिमेला तुळशीचा शुभ जन्म झाला. त्या वेळी तिची पूजा हरिने प्राचीन काळी निश्चित केली.
तस्यां यः पूजयेत्तां च भक्त्या वै विश्वपावनीम् । सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
त्या दिवशी जो कोणी भक्तीने तुळशी या जगपावनीचे पूजन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो.
कार्तिके तुलसीपत्रं यो ददाति च विष्णुवे । गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम्
कार्तिक महिन्यात जो कोणी तुळशीचे पान विष्णुला अर्पण करतो, त्याला दहा हजार गायी दान केल्याचे निश्चित फळ मिळते.
अपुत्रो लभते पुत्रं प्रियाहीनो लभेत्प्रियाम् । बन्धुहीनो लभेद् बन्धून् स्तोत्रश्रवणमात्रतः
ज्याला मूल नाही त्याला मूल मिळते, ज्याच्याकडे प्रियजन नाहीत त्याला प्रियजन मिळतात, ज्याच्याकडे नातेवाईक नाहीत त्याला नातेवाईक मिळतात — हे स्तोत्र फक्त ऐकले तरीही.
रोगी प्रमुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् । भयान्मुच्येत भीतस्तु पापान्मुच्येत पातकी
रुग्ण रोगमुक्त होतो, बांधलेला सुटतो, घाबरलेला भीतीतून मुक्त होतो, पापी पापातून मुक्त होतो.
इत्येवं कथितं स्तोत्रं ध्यानं पूजाविधिं शृणु । त्वमेव वेदे जानासि कण्वशाखोक्तमेव च
असे हे स्तोत्र, ध्यान आणि पूजेची पद्धत सांगितली. हे वेदात आणि कण्व शाखेत जसे सांगितले आहे, ते तुलाच माहीत आहे.
तद्वृक्षे पूजयेत्तां च भक्त्या चावाहनं विना । तां ध्यात्वा चोपचारेण ध्यानं पातकनाशनम्
त्या वृक्षाजवळ, औपचारिक आवाहन न करता, भक्तीने तिची पूजा करावी. तिला मनात ठेवून, उपचाऱ्यांसह केलेले ध्यान पापांचा नाश करते.
तुलसीं पुष्पसारां च सतीं पूतां मनोहराम् । कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निशिखोपमाम्
तुळस — फुलांचा सार, पवित्र, मन मोहवणारी, आणि केलेल्या पापांचे इंधन जाळण्यासाठी ज्वलंत अग्नीच्या ज्वाळेसारखी.
पुष्पेषु तुलना यस्या नास्ति वेदेषु भाषितम् । पवित्ररूपा सर्वासु तुलसी सा च कीर्तिता
सर्व फुलांमध्ये जिची तुलना कुणाशीच होऊ शकत नाही, वेदांत जिचं महत्त्व सांगितलं आहे, ती सर्वांत पवित्र म्हणून ओळखली जाते, ती म्हणजे तुळस.
शिरोधार्या च सर्वेषामीप्सिता विश्वपावनी । जीवन्मुक्तां मुक्तिदां च भजे तां हरिभक्तिदाम्
ती सगळ्यांना डोक्यावर घालायला हवी असं वाटतं, ती जगाला पावन करणारी आहे; ती जिवंतपणी मुक्ती देणारी आणि हरिभक्ती देणारी आहे, मी तिची भक्ती करतो.
इति ध्यात्वा च संपूज्य स्तुत्वा च प्रणमेत्सुधीः । उक्तं तुलस्युपाख्यानं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
असं ध्यान करून, पूजन करून, स्तुती करून आणि नमस्कार करून, ज्ञानी माणसाने असं म्हणावं — तुळशीचं चरित्र सांगितलं आहे, आता तुला अजून काय ऐकायचं आहे?
सावित्रीपूजाविधिकथनम् नारद उवाच तुलस्युपाख्यानमिदं श्रुतं चातिसुधोपमम् । ततः सावित्र्युपाख्यानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
नारद म्हणाले — तुळशीचं हे अतिशय पवित्र आणि श्रेष्ठ चरित्र मी ऐकलं; आता तू मला सावित्रीचं चरित्र सांग.
पुरा केन समुद्भूता सा श्रुता च श्रुतेः प्रसूः । केन वा पूजिता लोके प्रथमे कैश्च वा परे
ती पूर्वी कोणाकडून जन्माला आली, आणि 'श्रुतीची कन्या' म्हणून का ओळखली जाते? जगात तिला प्रथम कोणी पूजलं, आणि नंतर कोणी?
श्रीनारायण उवाच ब्रह्मणा वेदजननी प्रथमे पूजिता मुने । द्वितीये च वेदगणैस्तत्पश्चाद्विदुषां गणैः
श्रीनारायण म्हणाले — मुनी, सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने, वेदांची जननी म्हणून तिची पूजा केली; नंतर वेदपाठी लोकांनी, आणि मग विद्वानांच्या समूहांनी तिची पूजा केली.
तदा चाश्वपतिर्भूपः पूजयामास भारते । तत्पश्चात्पूजयामासुर्वर्णाश्चत्वार एव च
त्या वेळी भारतात अश्वमेध यज्ञ करणाऱ्या राजाने तिची पूजा केली; त्यानंतर चारही वर्णांनी तिची पूजा केली.
नारद उवाच को वा सोऽश्वपतिर्ब्रह्मन् केन वा तेन पूजिता । सर्वपूज्या च सा देवी प्रथमे कैश्च वा परे
नारद म्हणाले — ब्रह्मन, तो अश्वमेध करणारा राजा कोण होता, आणि त्याने तिला कशासाठी पूजलं? सर्वांना पूज्य असलेल्या त्या देवीची प्रथम आणि नंतर कोणी पूजा केली?