स्थलस्थाः पिङ्गला ज्ञेयाश्चोपतापाद्रवेरिति । इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ज्या शिळा जमिनीवर असतात त्या पिंगट रंगाच्या असतात आणि त्रासामुळे अशुद्ध मानल्या जातात; असं सर्व काही सांगितलं, अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
तुलसीपूजाविधिवर्णनम् नारद उवाच तुलसी च यदा पूज्या कृता नारायणप्रिया । अस्याः पूजाविधानं च स्तोत्रं च वद साम्प्रतम्
तुळशीपूजेची पद्धत नारद म्हणाले: तुळशी, जी नारायणाला प्रिय आहे, तिची पूजा कधी करावी आणि तिची पूजा कशी करावी, तिचं स्तोत्र काय आहे, ते मला सांग.
केन पूजा कृता केन स्तुता प्रथमतो मुने । तत्र पूज्या सा बभूव केन वा वद मामहो
कोणत्या व्यक्तीने तिला प्रथम पूजलं, कोणत्या व्यक्तीने तिला प्रथम स्तुती केली, हे सांग. तिला कोणामुळे पूजनीय मानलं गेलं, तेही मला सांग.
सूत उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । कथां कथितुमारेभे पुण्यां पापहरां पराम्
सूत म्हणाले: नारदाचं बोलणं ऐकून, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी हसून पुण्यदायी आणि पाप नष्ट करणारी कथा सांगायला सुरुवात केली.
श्रीनारायण उवाच हरिः संपूज्य तुलसीं रेमे च रमया सह । रमासमानसौभाग्यां चकार गौरवेण च
श्रीनारायण म्हणाले: हरिने तुळशीची पूजा करून रमेसोबत आनंद घेतला; तिला रमेसारखंच भाग्य आणि सन्मान दिला.
सेहे च लक्ष्मीर्गङ्गा च तस्याश्च नवसङ्गमम् । सौभाग्यगौरवं कोपात्ते न सेहे सरस्वती
लक्ष्मी आणि गंगा तुळशीच्या नव्या संगाला सहन करतात; पण तिचं भाग्य आणि सन्मान सरस्वतीला रागामुळे सहन होत नाही.
सा तां जघान कलहे मानिनी हरिसन्निधौ । व्रीडया चापमानेन सान्तर्धानं चकार ह
ती अभिमानी स्त्री हरिच्या उपस्थितीत त्या दुसरीला लढाईत मारली; लाज आणि अपमानाने ती अदृश्य झाली.
सर्वसिद्धेश्वरी देवी ज्ञानिनां सिद्धियोगिनी । जगामादर्शनं कोपात्सर्वत्र च हरेरहो
सर्व सिद्धींची अधिष्ठात्री आणि ज्ञानी लोकांना सिद्धी देणारी देवी, रागाने हरिपासून सर्वत्र अदृश्य झाली.
हरिर्न दृष्ट्वा तुलसीं बोधयित्वा सरस्वतीम् । तदनुज्ञां गहीत्वा च जगाम तुलसीवनम्
हरिला तुळस दिसली नाही, म्हणून त्याने सरस्वतीला समजावले; तिची परवानगी घेऊन तो तुळशीवनात गेला.
तत्र गत्वा च सुस्नातो हरिः स तुलसीं सतीम् । पूजयामास तां ध्यात्वा स्तोत्रं भक्त्या चकार ह
तेथे जाऊन नीट स्नान करून, हरिने सती तुळशीची पूजा केली, तिला ध्यानात धरले आणि भक्तीने स्तोत्र रचले.
लक्ष्मीमायाकामवाणीबीजपूर्वं दशाक्षरम् । वृन्दावनीति ङेऽन्तं च वह्निजायान्तमेव च
लक्ष्मी, माया, काम आणि वाणी या नावांनी सुरू होणारा, 'वृंदावनी' आणि 'अग्निजा' या शब्दांनी शेवट होणारा दहा अक्षरी मंत्र.
अनेन कल्पतरुणा मन्त्रराजेन नारद । पूजयेद्यो विधानेन सर्वसिद्धिं लभेद् ध्रुवम्
नारद, या कल्पवृक्षासारख्या मंत्रराजाने जो योग्य रीतीने पूजा करतो, तो नक्कीच सर्व सिद्धी मिळवतो.
घृतदीपेन धूपेन सिन्दूरचन्दनेन च । नैवेद्येन च पुष्पेण चोपचारेण नारद
तूपाचा दिवा, धूप, कुंकू, चंदन, नैवेद्य, फुले आणि योग्य सेवा — हे सर्व नारद, पूजा करताना वापरावे.
हरिस्तोत्रेण तुष्टा सा चाविर्भूता महीरुहात् । प्रसन्ना चरणाम्भोजे जगाम शरणं शुभा
हरीच्या स्तोत्राने संतुष्ट होऊन, ती झाडातून प्रकट झाली, प्रसन्न मनाने त्याच्या चरणकमळांजवळ आली.
वरं तस्यै ददौ विष्णुः सर्वपूज्या भवेरिति । अहं त्वां धारयिष्यामि सुरूपां मूर्ध्नि वक्षसि
विष्णूंनी तिला वर दिला — 'तू सर्वांना पूज्य होशील; मी तुला सुंदर रूपात माझ्या डोक्यावर आणि छातीवर धारण करीन.'
सर्वे त्वां धारयिष्यन्ति स्वमूर्ध्नि च सुरादयः । इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा च प्रययौ स्वालयं विभुः
सर्व देवही तुला त्यांच्या डोक्यावर धारण करतील; असे म्हणून, प्रभूंनी तिला घेऊन आपल्या निवासस्थानी प्रस्थान केले.
नारद उवाच किं ध्यानं स्तवनं किं वा किं वा पूजाविधानकम् । तुलस्याश्च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
नारद म्हणाले — 'तुळशीसाठी कोणते ध्यान, स्तोत्र किंवा पूजाविधी आहे, हे मला सांग.'
श्रीनारायण उवाच अन्तर्हितायां तस्यां च हरिर्वृन्दावने तदा । तस्याश्चक्रे स्तुतिं गत्वा तुलसीं विरहातुरः
श्री नारायण म्हणाले — 'ती अदृश्य असताना, हरी वृंदावनात जाऊन तुळशीच्या विरहाने व्याकुळ होऊन स्तुती केली.'
श्रीभगवानुवाच वृन्दरूपाश्च वृक्षाश्च यदैकत्र भवन्ति च । विदुर्बुधास्तेन वृन्दां मत्प्रियां तां भजाम्यहम्
श्रीभगवान म्हणाले — 'जिथे वृंदारूप झाडे एकत्र असतात, तिथे ज्ञानी लोक समजतात की माझी प्रिय वृंदा तिथे मी पूजतो.'
पुरा बभूव या देवी त्वादौ वृन्दावने वने । तेन वृन्दावनी ख्याता सौभाग्या तां भजाम्यहम्
पूर्वी जी देवी वृंदावनाच्या जंगलात होती, म्हणूनच ती 'वृंदावनी' या नावाने प्रसिद्ध आहे; मी त्या सौभाग्यवतीचे पूजन करतो.
असंख्येषु च विश्वेषु पूजिता या निरन्तरम् । तेन विश्वपूजिताऽऽख्यां पूजितां च भजाम्यहम्
जिला असंख्य विश्वांत सतत पूजले जाते, म्हणून ती 'विश्वपूजिता' म्हणून ओळखली जाते; मी तिला पूजतो.
असंख्यानि च विश्वानि पवित्राणि त्वया सदा । तां विश्वपावनीं देवीं विरहेण स्मराम्यहम्
तुझ्यामुळे असंख्य विश्वे नेहमी पवित्र राहतात; त्या सर्वांना पावन करणाऱ्या देवीला विरहात मी आठवतो.
देवा न तुष्टाः पुष्पाणां समूहेन यया विना । तां पुष्पसारां शुद्धां च द्रष्टुमिच्छामि शोकतः
तिच्याशिवाय फुलांच्या राशीनेही देव संतुष्ट होत नाहीत; त्या शुद्ध फुलांच्या साररूप तुळशीला पाहण्यासाठी मी दुःखी आहे.
विश्वे यत्प्राप्तिमात्रेण भक्तानन्दो भवेद् ध्रुवम् । नन्दिनी तेन विख्याता सा प्रीता भवतादिह
जिच्या केवळ प्राप्तीने भक्तांना नक्कीच आनंद मिळतो, म्हणून ती 'नंदिनी' म्हणून प्रसिद्ध आहे; येथे ती प्रसन्न होते.
यस्या देव्यास्तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च । तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रियाम्
जिची या विश्वातील कुठल्याही जीवाशी तुलना होऊ शकत नाही, अशी देवी म्हणजे तुळस. ती सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. मी त्या प्रिय तुळशीच्या चरणी शरण जातो.
कृष्णजीवनरूपा सा शश्वत्प्रियतमा सती । तेन कृष्णजीवनी सा सा मे रक्षतु जीवनम्
ती श्रीकृष्णाची प्राणस्वरूप, नेहमीच प्रिय आणि पवित्र आहे. म्हणूनच, कृष्णाची प्राणदायिनी असलेली तुळस माझे जीवन रक्षण करो.
इत्येवं स्तवनं कृत्वा तस्थौ तत्र रमापतिः । ददर्श तुलसीं साक्षात्पादपद्मनतां सतीम्
असे स्तोत्र म्हणून लक्ष्मीपती तिथेच उभा राहिला आणि त्याने प्रत्यक्ष तुळशीला, जी त्याच्या चरणांवर नतमस्तक होती, पाहिले.
रुदतीमवमानेन मानिनीं मानपूजिताम् । प्रियां दृष्ट्वा प्रियः शीघ्रं वासयामास वक्षसि
अपमानामुळे रडणारी, पण आपला अभिमान राखणारी आणि सन्मानित झालेली प्रिय तुळस पाहून, प्रियकराने तिला पटकन आपल्या छातीशी घट्ट कवटाळले.
भारत्याज्ञां गहीत्वा च स्वालयं च ययौ हरिः । भारत्या सह तत्प्रीतिं कारयामास सत्वरम्
भारतीचे आदेश घेऊन, हरि आपल्या घरी गेला आणि भारतीसोबत आपला परस्पर प्रेमाचा संबंध जलदपणे दृढ केला.
वरं विष्णुर्ददौ तस्यै सर्वपूज्या भवेरिति । शिरोधार्या च सर्वेषां वन्द्या मान्या ममेति च
विष्णूंनी तिला वर दिला — 'तू सर्वांना पूज्य, सर्वांच्या डोक्यावर सन्मानाने ठेवली जाणारी, वंदनीय, मान्य आणि माझ्या मनाची प्रिय राहशील.'