सस्मिता सकटाक्षं च सकामा पुलकाङ्किता । पप्रच्छ रणवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा
हसत, कटाक्ष टाकत आणि प्रेमाने रोमांचित होत, तिने मधुर शब्दांत प्रियकराला युद्धातील घडामोडी विचारल्या.
तुलस्युवाच असंख्यविश्वसंहर्त्रा सार्धमाजौ तव प्रभो । कथं बभूव विजयस्तन्मे ब्रूहि कृपानिधे
तुलसी म्हणाली: 'प्रभो, तुम्ही असंख्य विश्वसंहारकांसोबत युद्धात गेला होता; विजय कसा मिळाला, हे मला सांगा, दयासागर.'
तुलसीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य कमलापतिः । शङ्खचूडस्य रूपेण तामुवाचामृतं वचः
तुलसीचे बोल ऐकून कमलनाभाने हसत, शंखचूडाच्या रूपात तिला अमृतासारखी वाणी सांगितली.
श्रीभगवानुवाच आवयोः समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषां दानवानां च कामिनि
श्रीभगवान म्हणाले: 'प्रिये, आपले युद्ध पूर्ण एक वर्ष चालले; सर्व दानवांचा नाश झाला, सुंदरि.'
प्रीतिञ्च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकारश्च प्रदत्तस्तस्य चाज्ञया
ब्रह्मदेवाने स्वतः आमच्यात सौहार्द घडवले आणि त्याच्या आज्ञेने देवतांवर अधिकार दिला.
मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह
मी माझ्या घरी परतलो, शंकर शंकराच्या लोकात गेला; असे सांगून जगाचा स्वामी विश्रांतीसाठी निजला.
रेमे रमापतिस्तत्र रामया सह नारद । सा साध्वी सुखसम्भोगादाकर्षणव्यतिक्रमात्
नारद, तेथे लक्ष्मीपती श्रीरामेसोबत रमले आणि ती सती स्त्री सुखाच्या संगामुळे आपला संयम हरपली.
सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा । तुलस्युवाच को वा त्वं वद मायेश भुक्ताहं मायया त्वया
ती सर्व गोष्टी मनात विचार करू लागली आणि म्हणाली, 'तू कोण आहेस खरे?' तुळशी म्हणाली, 'तू कोण आहेस? सांग, मायेश्वर; तू मला मायेने भोगलेस.'
दूरीकृतं मत्सतीत्वं यदतस्त्वां शपामि हे । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिः शापभयेन च
माझे पतिव्रत्य हिरावले गेले, म्हणून मी तुला शाप देते.' तुळशीचे हे शब्द ऐकून, आणि शापाची भीती वाटून, हरि—
दधार लीलया ब्रह्मन् सुमूर्तिं सुमनोहराम् । ददर्श पुरतो देवी देवदेवं सनातनम्
खेळातच, हे ब्राह्मण, अत्यंत सुंदर आणि मनमोहक रूप धारण केले. त्या देवीने आपल्या समोर सनातन देवदेवता पाहिला.
नवीननीरदश्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् । कोटिकन्दर्पलीलाभं रत्नभूषणभूषितम्
तो नव्या काळ्या मेघासारखा काळा, शरद ऋतूतील कमळासारखी डोळे, कोटी मदनांपेक्षा अधिक सुंदर, रत्नांनी सजलेला होता.
ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं शोभितं पीतवाससम् । तं दृष्ट्वा कामिनी कामं मूर्च्छां सम्प्राप लीलया
त्याच्या चेहऱ्यावर हलकी स्मितरेषा, प्रसन्नता आणि पिवळ्या वस्त्रांनी शोभलेला असा तो दिसला; त्याला पाहून ती कामिनी इच्छेने खेळातच बेशुद्ध पडली.
पुनश्च चेतनां प्राप्य पुनः सा तमुवाच ह । तुलस्युवाच हे नाथ ते दया नास्ति पाषाणसदृशस्य च
पुन्हा शुद्धीवर येऊन तिने त्याला पुन्हा विचारले. तुळशी म्हणाली, 'हे नाथ, तुझ्या हृदयात दया नाही; ते अगदी दगडासारखे कठोर आहे.'
छलेन धर्मभङ्गेन मम स्वामी त्वया हतः । पाषाणहृदयस्त्वं हि दयाहीनो यतः प्रभो
'फसवणूक आणि धर्मभंग करून तू माझ्या पतीचा वध केलास. खरोखर, तुझे हृदय दगडासारखे आहे, कारण तू दयाशून्य आहेस, प्रभो.'
तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं भवे देव भवाधुना । ये वदन्ति च साधुं त्वां ते भ्रान्ता हि न संशयः
'म्हणून, आता पासून, देवा, तू दगडाचे रूप धारण कर. जे तुला साधू म्हणतात, ते नक्कीच भ्रमित आहेत, यात शंका नाही.'
भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप मुहुर्मुहुः
'कोणत्याही अपराधाशिवाय भक्ताचा दुसऱ्यासाठी वध कसा झाला?' ती दुःखाने फार रडली आणि पुन्हा पुन्हा आक्रोश करू लागली.
ततश्च करुणां दृष्ट्वा करुणारससागरः । नयेन तां बोधयितुमुवाच कमलापतिः
मग तिची करुणा पाहून, करुणेचा सागर असलेल्या कमलापतीने तिला सौम्य शब्दांनी समजावण्याचा प्रयत्न केला.
श्रीभगवानुवाच तपस्त्वया कृतं भद्रे मदर्थे भारते चिरम् । त्वदर्थे शङ्खचूडश्च चकार सुचिरं तपः
श्रीभगवान म्हणाले: 'भाग्यवती, तू भारतात माझ्यासाठी फार काळ तपस्या केलीस. तुझ्यासाठी शंखचूडानेही दीर्घकाळ तप केला.'
कृत्वा त्वां कामिनीं सोऽपि विजहार च तत्क्षणात् । अधुना दातुमुचितं तवैव तपसः फलम्
'त्याने तुला आपली प्रियतमा करून लगेचच तुझ्यासोबत रमण केले. आता तुझ्या तपाचा फल देणे योग्य आहे.'
इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रामे रम मया सार्धं त्वं रमासदृशी भव
'हे शरीर सोडून, दिव्य देह धारण करून, तू माझ्यासोबत, रामेसोबत रमण कर आणि लक्ष्मीप्रमाणे हो.'
इयं तनुर्नदीरूपा गण्डकीति च विश्रुता । पूता सुपुण्यदा नॄणां पुण्ये भवतु भारते
'हे तुझे शरीर नदीरूप घेईल, गंडकी म्हणून प्रसिद्ध होईल, पवित्र आणि पुण्य देणारी अशी भारतातील लोकांसाठी होईल.'
तव केशसमूहश्च पुण्यवृक्षो भविष्यति । तुलसीकेशसम्भूता तुलसीति च विश्रुता
'आणि तुझे केस पुण्यवृक्ष होतील, तुळशी म्हणून ओळखले जातील.'
त्रिषु लोकेषु पुष्पाणां पत्राणां देवपूजने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरानने
'तीनही लोकांत, देवपूजेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या फुलांमध्ये आणि पानांमध्ये, तुळशी सर्वात श्रेष्ठ होईल, हे सुंदरमुखी.'
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले गोलोके मम सन्निधौ । भव त्वं तुलसी वृक्षवरा पुष्पेषु सुन्दरी
'स्वर्गात, पृथ्वीवर, पाताळात आणि गोलोकात माझ्या सान्निध्यात, तुळशी, तू वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ आणि फुलांमध्ये सुंदर हो.'
गोलोके विरजातीरे रासे वृन्दावने वने । भाण्डीरे चम्पकवने रम्ये चन्दनकानने
गोलोकात विरजा नदीच्या काठी, रासमंडळात, वृंदावनाच्या वनात, भांडीर या वटवृक्षाच्या छायेत, रम्य चंपकवनात आणि चंदनाच्या घनदाट वनात—
माधवीकेतकीकुन्दमालिकामालतीवने । वासस्तेऽत्रैव भवतु पुण्यस्थानेषु पुण्यदः
माधवी, केतकी, कुंद, माळिका आणि मालती यांच्या सुंदर बागेत—हे पुण्यदायक स्थळे, इथेच तुझं वास नेहमी असो.
तुलसीतरुमूलेषु पुण्यदेशेषु पुण्यदम् । अधिष्ठानं च तीर्थानां सर्वेषां च भविष्यति
तुळशीच्या झाडांच्या मुळाशी, पुण्य देणाऱ्या पवित्र स्थळी आणि सर्व तीर्थक्षेत्रांमध्ये तुझं वास असो.
तत्रैव सर्वदेवानां ममाधिष्ठानमेव च । तुलसीपत्रपतनप्राप्तये च वरानने
त्या सर्व स्थळी माझं आणि सर्व देवतांचंही वास असेल, हे सुंदरमुखी, तुळशीच्या पानांच्या अर्पणासाठी.
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । तुलसीपत्रतोयेन योऽभिषेकं समाचरेत्
जो कोणी सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करून, सर्व यज्ञांत दीक्षित होऊन, तुळशीच्या पानांनी युक्त पाण्याने अभिषेक करतो—
सुधाघटसहस्राणां या तुष्टिस्तु भवेद्धरेः । सा च तुष्टिर्भवेन्नूनं तुलसीपत्रदानतः
हरिला हजार अमृतकलशांनी जेवढं समाधान मिळतं, तेवढंच समाधान तुळशीच्या पानांच्या अर्पणाने नक्की मिळतं.