कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्
काही काळानंतर, नारदांच्या उपदेशाने, त्याने परम ज्ञान आणि श्रेष्ठ योगमार्ग प्राप्त केला.
पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्
त्याने राज्य आपल्या मुलाकडे सोपवून बदरिकाश्रम गाठला; माया बीजाच्या उपदेशाने त्याचं ज्ञान अखंडित झालं.
नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः
नारदांच्या कृपेने लगेचच मुक्ती मिळाली; शुकाने वडिलांवरील आसक्ती सोडून कैलासाच्या रम्य शिखरावर गेला.
ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः । उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः
त्याने खोल ध्यान धारण केले, सर्व आसक्तीपासून दूर राहिला आणि पर्वताच्या शिखरावरून वर उडून, सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली.
आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः । गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा
तो आकाशात अत्यंत तेजाने चमकत गेला, जणू काही सूर्यच; शुकाच्या उड्डाणाच्या वेळी त्या पर्वताचं शिखर दोन तुकड्यांत विभागलं.
उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् । अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः
अनेक अपशकुन घडले, आणि शुक आकाशात उडू लागला; तो वाऱ्यासारखा आकाशात गेला आणि देवर्षी त्याचं स्तवन करू लागले.
तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः । व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्
अत्यंत तेजस्वी, जणू दुसरा सूर्यच, असा व्यास विरहाने व्याकुळ होऊन वारंवार 'माझा मुलगा!' असे हंबरू लागला.
गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् । क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्
तो त्या डोंगराच्या शिखरावर गेला, जिथे शुक बसला होता. तेव्हा व्यास दु:खी आणि थकलेला रडत असल्याचे पाहून त्या पोपटाने त्याची वेदना ओळखली.
सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा । तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्
सर्व प्राण्यांमध्ये साक्षी म्हणून असलेला तो पोपट, व्यासाच्या हंबर्याचा प्रतिध्वनी देऊ लागला. आजही त्या डोंगराच्या शिखरावर तो प्रतिध्वनी स्पष्ट ऐकू येतो.
रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्
रडणारा, शोकाने भरलेला, 'मुला, मुला!' असे म्हणत विरहाने बुडालेला व्यास पाहून,
शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् । व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः
शिव तेथे येऊन पाराशरपुत्र व्यासाला समजावू लागले, "व्यासा, दु:ख करू नकोस. तुझा मुलगा योगात श्रेष्ठ आहे."
परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः । तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता
त्याने अशी परम अवस्था प्राप्त केली आहे, जी आत्मसंयम नसलेल्यांना दुर्लभ आहे. तू तर खरा शोकमुक्ती जाणणारा आहेस, मग त्यासाठी दु:ख करू नकोस.
कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ । व्यास उवाच न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते
त्या पुत्रामुळे तुझी कीर्ती फार मोठी झाली आहे, हे पापरहित. व्यास म्हणाले, "देवाधिदेव, तरीही माझे दु:ख जात नाही. जगन्नाथा, मी काय करू?"
अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे । महादेव उवाच छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम्
आज माझ्या डोळ्यांना समाधान मिळाले नाही, मुलाला पाहण्याची आस अजूनही आहे. महादेव म्हणाले, "तुला तुझ्या मुलाची सुंदर छाया जवळच दिसेल."
तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप । सूत उवाच तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम्
ती छाया पाहून, हे ऋषिश्रेष्ठ, शोक सोड. सूत म्हणाले, तेव्हा व्यासाने आपल्या मुलाची तेजस्वी छाया पाहिली.
दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत । अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात्
वर दिल्यावर हर तिथेच अदृश्य झाला. महादेव अदृश्य होताच व्यास आपल्या आश्रमात परतले.
शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः
शुकाच्या विरहाने व्यास फारच दु:खी झाला, त्याचे मन शोकाने होरपळले.
धृतराष्ट्रादीनामुत्पत्तिवर्णनम् ऋषय ऊचुः शुकस्तु परमां सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तमः । किं चकार ततो व्यासस्तन्नो ब्रूहि सविस्तरम्
धृतराष्ट्र वगैरेंच्या जन्माची कथा. ऋषी म्हणाले, "शुकाने, हे देवश्रेष्ठ, सर्वोच्च सिद्धी मिळवली. त्यानंतर व्यासाने काय केले, ते सविस्तर सांग."
सूत उवाच शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यासपरायणाः । आज्ञामादाय ते सर्वे गताः पूर्वं महीतले
सूत म्हणाले, व्यासाचे जे शिष्य वेदाध्ययनात मग्न होते, त्यांनी त्याची आज्ञा घेऊन आधीच पृथ्वीवर प्रस्थान केले.
असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्वे तपोधनाः
असित, देवल, वैशंपायन, जैमिनी आणि सुमंतु हे सर्व तपस्वी निघून गेले.
तानेतान्वीक्ष्य पुत्रं च लोकान्तरितमप्युत । व्यासः शोकसमाक्रान्तो गमनायाकरोन्मतिम्
हे सर्व आणि आपला मुलगा या जगातून निघून गेलेले पाहून, व्यास शोकाने भरून गेला आणि त्याने जाण्याचा निर्धार केला.
सस्मार मनसा व्यासस्तां निषादसुतां शुभाम् । मातरं जाह्नवीतीरे मुक्तां शोकसमन्विताम्
व्यासाने मनात ती पुण्यवती निषादकन्या, म्हणजेच आपल्या आईला, जी जाह्नवीच्या काठी शोकमुक्त झाली होती, आठवले.
स्मृत्वा सत्यवतीं व्यासस्त्यक्त्वा तं पर्वतोत्तमम् । आजगाम महातेजा जन्मस्थानं स्वकं मुनिः
सत्यवतीला आठवून, व्यासाने तो उंच डोंगर सोडला आणि तेजस्वी महर्षी आपल्या जन्मस्थानाकडे गेला.
द्वीपं प्राप्याथ पप्रच्छ क्व गता सा वरानना । निषादास्तं समाचख्युर्दत्ता राज्ञे तु कन्यका
द्वीपावर पोहोचल्यावर त्याने विचारले, "ती सुंदरमुखी स्त्री कुठे गेली?" निषादांनी सांगितले, "ती कन्या राजाला दिली गेली."
दाशराजोऽपि सम्पूज्य व्यासं प्रीतिपुरःसरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताञ्जलिः
दाशराजाने व्यासांचे मनापासून पूजन केले, त्यांना आदराने स्वागत केले आणि हात जोडून त्यांना नम्रपणे विचारले.
दाशराज उवाच अद्य मे सफलं जन्म पावितं नः कुलं मुने । देवानामपि दुर्दर्शं यज्जातं तव दर्शनम्
दाशराज म्हणाला – आज माझे जन्म फळाला आले आणि आमचे घराणे पवित्र झाले, कारण ऋषी, ज्या दर्शनाला देवांनाही मिळत नाही, ते आज मला लाभले.
यदर्थमागतोऽसि त्वं तद्ब्रूहि द्विजसत्तम । अपि दारा धनं पुत्रास्त्वदायत्तमिदं विभो
तुम्ही कोणत्या कारणासाठी आलात ते मला सांगा, द्विजश्रेष्ठ. माझ्या पत्नी, संपत्ती आणि मुले – हे सर्व तुमच्या इच्छेनुसार आहे, प्रभो.
सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममण्डलम् । व्यासस्तपःसमायुक्तस्तत्रैवास समाहितः
सरस्वतीच्या सुंदर काठी व्यासांनी एक आश्रम उभारला आणि तिथेच ते तपश्चर्येत मन लावून राहू लागले.
सत्यवत्याः सुतौ जातौ शन्तनोरमितद्युतेः । मत्वा तौ भ्रातरौ व्यासः सुखमाप वने स्थितः
सत्यवतीच्या दोन तेजस्वी पुत्रांचा जन्म झाला तेव्हा, ते दोघे भाऊ आहेत असे समजून व्यास वनात आनंदाने राहू लागले.
चित्राङ्गदः प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापनः । बभूव नृपतेः पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः
त्यांचा मोठा मुलगा चित्रांगद, देखणा आणि शत्रूंना पराभूत करणारा, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असा राजा झाला.