त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया । इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः
पण तुला मात्र नेहमीच 'मी बांधला गेलो आहे' या शंकेमुळे दुःख होते; म्हणून ही शंका सोडून दे आणि मन लावून सुखी रहा.
देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः
हे शरीर म्हणजे बंधन, आणि 'हे माझं नाही' अशी ठाम भावना म्हणजे मुक्ती; तसंच, धन, घर, राज्य यांबद्दलही 'हे माझं नाही' असा निश्चय म्हणजेच खरी मुक्तता.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् । आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम्
सूती म्हणाले: त्याचं बोलणं ऐकून शुकाला मनापासून आनंद झाला; त्याला परवानगी घेऊन तो लगेच व्यासांच्या सुंदर आश्रमाकडे गेला.
आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् । आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः
आपला मुलगा येताना पाहून व्यासांनाही खूप आनंद झाला; त्यांनी त्याला मिठी मारली, डोक्यावरून घासून घेतलं आणि पुन्हा त्याची कुशल विचारली.
स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः । वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः
शुक तिथल्या रम्य आश्रमात, वडिलांच्या जवळ, एकाग्रतेने राहू लागला; तो वेदांचा अभ्यास करून सर्व शास्त्रांत पारंगत झाला होता.
जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः । स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः
राजा जनकांची अवस्था पाहून, जे मोठ्या मनाचे होते, शुकाला वडिलांच्या आश्रमात राहता राहता अत्युच्च समाधान मिळालं.
पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी । शुकश्चकार पत्नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि
पितरांच्या सुंदर कन्यांपैकी पिवरी नावाची एक भाग्यवती मुलगी होती; योगमार्गात स्थिर असूनही शुकाने तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले.
स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि । कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा
शुकाने तिच्यापासून चार मुले जन्माला घातली — कृष्ण, गौरप्रभ, भुरी आणि देवश्रुत.
कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् । ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने
व्यासपुत्र शुकाने कीर्ती नावाची कन्या जन्माला घातली आणि ती महान आत्म्य असलेल्या विभ्राजाच्या पुत्र अणुहाला दिली.
अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् । ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्भवः
अणुहाचा पुत्र ब्रह्मदत्त हा तेजस्वी, ब्रह्मज्ञान असलेला, पृथ्वीचा राज्य करणारा आणि शाककन्येच्या पोटी जन्मलेला होता.
कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्
काही काळानंतर, नारदांच्या उपदेशाने, त्याने परम ज्ञान आणि श्रेष्ठ योगमार्ग प्राप्त केला.
पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्
त्याने राज्य आपल्या मुलाकडे सोपवून बदरिकाश्रम गाठला; माया बीजाच्या उपदेशाने त्याचं ज्ञान अखंडित झालं.
नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः
नारदांच्या कृपेने लगेचच मुक्ती मिळाली; शुकाने वडिलांवरील आसक्ती सोडून कैलासाच्या रम्य शिखरावर गेला.
ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः । उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः
त्याने खोल ध्यान धारण केले, सर्व आसक्तीपासून दूर राहिला आणि पर्वताच्या शिखरावरून वर उडून, सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली.
आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः । गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा
तो आकाशात अत्यंत तेजाने चमकत गेला, जणू काही सूर्यच; शुकाच्या उड्डाणाच्या वेळी त्या पर्वताचं शिखर दोन तुकड्यांत विभागलं.
उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् । अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः
अनेक अपशकुन घडले, आणि शुक आकाशात उडू लागला; तो वाऱ्यासारखा आकाशात गेला आणि देवर्षी त्याचं स्तवन करू लागले.
तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः । व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्
अत्यंत तेजस्वी, जणू दुसरा सूर्यच, असा व्यास विरहाने व्याकुळ होऊन वारंवार 'माझा मुलगा!' असे हंबरू लागला.
गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् । क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्
तो त्या डोंगराच्या शिखरावर गेला, जिथे शुक बसला होता. तेव्हा व्यास दु:खी आणि थकलेला रडत असल्याचे पाहून त्या पोपटाने त्याची वेदना ओळखली.
सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा । तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्
सर्व प्राण्यांमध्ये साक्षी म्हणून असलेला तो पोपट, व्यासाच्या हंबर्याचा प्रतिध्वनी देऊ लागला. आजही त्या डोंगराच्या शिखरावर तो प्रतिध्वनी स्पष्ट ऐकू येतो.
रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्
रडणारा, शोकाने भरलेला, 'मुला, मुला!' असे म्हणत विरहाने बुडालेला व्यास पाहून,
शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् । व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः
शिव तेथे येऊन पाराशरपुत्र व्यासाला समजावू लागले, "व्यासा, दु:ख करू नकोस. तुझा मुलगा योगात श्रेष्ठ आहे."
परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः । तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता
त्याने अशी परम अवस्था प्राप्त केली आहे, जी आत्मसंयम नसलेल्यांना दुर्लभ आहे. तू तर खरा शोकमुक्ती जाणणारा आहेस, मग त्यासाठी दु:ख करू नकोस.
कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ । व्यास उवाच न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते
त्या पुत्रामुळे तुझी कीर्ती फार मोठी झाली आहे, हे पापरहित. व्यास म्हणाले, "देवाधिदेव, तरीही माझे दु:ख जात नाही. जगन्नाथा, मी काय करू?"
अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे । महादेव उवाच छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम्
आज माझ्या डोळ्यांना समाधान मिळाले नाही, मुलाला पाहण्याची आस अजूनही आहे. महादेव म्हणाले, "तुला तुझ्या मुलाची सुंदर छाया जवळच दिसेल."
तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप । सूत उवाच तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम्
ती छाया पाहून, हे ऋषिश्रेष्ठ, शोक सोड. सूत म्हणाले, तेव्हा व्यासाने आपल्या मुलाची तेजस्वी छाया पाहिली.
दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत । अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात्
वर दिल्यावर हर तिथेच अदृश्य झाला. महादेव अदृश्य होताच व्यास आपल्या आश्रमात परतले.
शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः
शुकाच्या विरहाने व्यास फारच दु:खी झाला, त्याचे मन शोकाने होरपळले.
धृतराष्ट्रादीनामुत्पत्तिवर्णनम् ऋषय ऊचुः शुकस्तु परमां सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तमः । किं चकार ततो व्यासस्तन्नो ब्रूहि सविस्तरम्
धृतराष्ट्र वगैरेंच्या जन्माची कथा. ऋषी म्हणाले, "शुकाने, हे देवश्रेष्ठ, सर्वोच्च सिद्धी मिळवली. त्यानंतर व्यासाने काय केले, ते सविस्तर सांग."
सूत उवाच शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यासपरायणाः । आज्ञामादाय ते सर्वे गताः पूर्वं महीतले
सूत म्हणाले, व्यासाचे जे शिष्य वेदाध्ययनात मग्न होते, त्यांनी त्याची आज्ञा घेऊन आधीच पृथ्वीवर प्रस्थान केले.
असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्वे तपोधनाः
असित, देवल, वैशंपायन, जैमिनी आणि सुमंतु हे सर्व तपस्वी निघून गेले.