आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तुच्छं मेने च वैष्णवः । सालोक्यसार्ष्टिसायुज्यसामीप्यं च हरेरपि
त्या वैष्णवाने ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सर्वकाही तुच्छ मानले, तसेच हरिच्या सायुज्य, सान्निध्य, ऐश्वर्य किंवा लोकात राहण्यालाही.
दीयमानं न गृह्णन्ति वैष्णवाः सेवनं विना । ब्रह्मत्वममरत्वं वा तुच्छं मेने च वैष्णवः
वैष्णव सेवा न करता काहीही मिळाले तरी स्वीकारत नाहीत; ब्रह्मपद किंवा अमरत्वही त्याने तुच्छ मानले.
इन्द्रत्वं वा मनुत्वं वा न मेने गणनासु च । कृष्णभक्तस्य ते किं वा देवानां विषये भ्रमे
इंद्रपद किंवा मनुपद यांनाही त्याने किंमत दिली नाही; कृष्णभक्त असलेल्या तुला देवांच्या राज्यात काय महत्त्व आहे?
देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष भूमिप । सुखं स्वराज्ये त्वं तिष्ठ देवास्तिष्ठन्तु वै पदे
राजा, देवांचे राज्य तुला देतो आणि माझी कृपा राख; स्वतःच्या राज्यात सुखाने रहा आणि देवांनी त्यांच्या स्थानावरच राहावे.
अलं भूतविरोधेन सर्वे कश्यपवंशजाः । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
कश्यपकुळातील सर्वजणांनो, आता इतर जीवांशी वैर करण्याचं काहीही कारण नाही. ब्रह्महत्येसारखी कितीही मोठी पापं असली, तरी ती आता बाजूला ठेवा.
ज्ञातिद्रोहस्य पापानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । स्वसम्पदां च हानिं च यदि राजेन्द्र मन्यसे
आपल्या नातलगांशी द्रोह करण्याची पापं, त्या मोठ्या पापांच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाहीत. आणि राजेंद्र, जर तुला तुझ्या संपत्तीची हानी वाटत असेल—
सर्वावस्था च समतां केषां याति च सर्वदा । ब्रह्मणश्च तिरोभावो लये प्राकृतिके सदा
सर्व अवस्थांमध्ये काहींना नेहमीच समता साधता येते. आणि सृष्टीच्या प्रलयावेळी ब्रह्माचा लय नेहमीच होतो.
आविर्भावः पुनस्तस्य प्रभावादीश्वरेच्छया । ज्ञानवृद्धिश्च तपसा स्मृतिलोपश्च निश्चितम्
पुन्हा त्याचा प्रकट होणं, हे प्रभूच्या इच्छेने आणि सामर्थ्यानेच होतं. तपामुळे ज्ञान वाढतं आणि स्मरणशक्तीही कधी कधी कमी होते, हे नक्की.
करोति सृष्टिं ज्ञानेन स्रष्टा सोऽपि क्रमेण च । परिपूर्णतमो धर्मः सत्ये सत्याश्रये सदा
सृष्टीकर्ता ज्ञानाच्या जोरावर सृष्टी निर्माण करतो, आणि तोही ठरलेल्या क्रमानेच करतो. पूर्णत्वाला गेलेला धर्म नेहमीच सत्यावर आणि सत्याच्या आधारावर उभा असतो.
त्रिभागः सोऽपि त्रेतायां द्विभागो द्वापरे स्मृतः । एकभागः कलौ पूर्वं तदंशश्च कमेण च
त्रेता युगात धर्माचा तिसरा भाग असतो, द्वापारात दोन भाग राहतो, आणि कलियुगाच्या सुरुवातीला फक्त एक भाग उरतो; नंतर तो हळूहळू कमी होत जातो.
कलामात्रं कलेः शेषे कुह्वां चन्द्रकला यथा । यादृक् तेजो रवेर्ग्नीष्मे न तादृक् शिशिरे पुनः
कलियुगाच्या शेवटी धर्माचा फक्त एक अंश राहतो, जसा चंद्राचा पातळ तुकडा राहतो. जसं उन्हाळ्यात सूर्याचं तेज जास्त असतं, तसं हिवाळ्यात तसं नसतं.
दिनेषु यादृङ्मध्याह्ने सायं प्रातर्न तत्समम् । उदयं याति कालेन बालतां च क्रमेण च
दुपारी जसं तेज असतं, तसं सकाळी किंवा संध्याकाळी नसतं. वेळेनुसार ते तेज वाढतं आणि हळूहळू बाल्यावस्थेत जातं.
प्रकाण्डतां च तत्पश्चात्कालेऽस्तं पुनरेति सः । दिने प्रच्छन्नतां याति कालेन दुर्दिने घने
नंतर ते तेज परिपक्वतेला पोहोचतं आणि पुन्हा वेळेनुसार अस्ताला जातं. ढगाळ किंवा वाईट हवामानात, दिवसा देखील ते तेज झाकलं जातं.
राहुग्रस्ते कम्पितश्च पुनरेव प्रसन्नताम् । परिपूर्णतमश्चन्द्रः पूर्णिमायां च जायते
राहूने ग्रासल्यावर चंद्र हलतो, पण पुन्हा तो स्वच्छ होतो. पौर्णिमेला चंद्र पूर्णपणे तेजस्वी होतो.
तादृशो न भवेन्नित्यं क्षयं याति दिने दिने । पुनश्च पुष्टिमायाति परं कुह्वा दिने दिने
तो चंद्र कायम तसाच राहत नाही; दिवसागणिक तो कमी होतो, आणि पुन्हा वाढतो, पण कधी कधी फारच कमी दिसतो.
सम्पद्युक्तः शुक्लपक्षे कृष्णे म्लानश्च यक्ष्मणा । राहुग्रस्ते दिने म्लानो दुर्दिने न विरोचते
शुक्ल पक्षात चंद्र तेजस्वी असतो, कृष्ण पक्षात तो जणू आजारी पडल्यासारखा फिकट होतो. राहूने ग्रासल्यावर तो मंद होतो, आणि वाईट हवामानात तो चमकत नाही.
काले चन्द्रो भवेच्छुक्लो भ्रष्टश्रीः कालभेदतः । भविष्यति बलिश्चेन्द्रो भ्रष्टश्रीः सुतलेऽधुना
वेळेनुसार चंद्र उजळतो, पण काळ बदलला की त्याचं तेज कमी होतं. तसंच, इंद्रही पुन्हा बलवान होईल, पण सुतलात तो सध्या तेजहीन आहे.
कालेन पृथ्वी सस्याढ्या सर्वाधारा वसुन्धरा । काले जले निमग्ना सा तिरोभूताम्बुविप्लुता
वेळेनुसार पृथ्वी पिकांनी समृद्ध होते, हीच सर्वांचा आधार असते. पण वेळ आल्यावर ती पाण्यात बुडते आणि पूर्णपणे अदृश्य होते.
काले नश्यन्ति विश्वानि प्रभवन्त्येव कालतः । चराचराश्च कालेन नश्यन्ति प्रभवन्ति च
वेळेनुसार सर्व जग नष्ट होतं आणि वेळेनेच पुन्हा निर्माण होतं. जड आणि जंगम, दोन्ही वेळेनुसार नष्ट होतात आणि पुन्हा उत्पन्न होतात.
ईश्वरस्यैव समता ब्रह्मणः परमात्मनः । अहं मृत्युञ्जयो यस्मादसंख्यं प्राकृतं लयम्
ही समता फक्त परमेश्वराची, ब्रह्माची, म्हणजेच परमात्म्याची आहे. मी मृत्यूलाही जिंकणारा आहे, कारण मी अगणित सृष्टींचा लय पाहिला आहे.
आदर्शं चापि द्रक्ष्यामि वारं वारं पुनः पुनः । स च प्रकृतिरूपश्च स एव पुरुषः स्मृतः
मी पुन्हा पुन्हा तो प्रतिबिंब पाहीन; आणि तीच प्रकृतीची मूर्ती आहे, तोच पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
स चात्मा स च जीवश्च नानारूपधरः परः । करोति सततं यो हि तनामगुणकीर्तनम्
तोच आत्मा, तोच जीव, आणि तोच सर्व रूपे धारण करणारा परम आहे. तोच नेहमी देहाच्या गुणांचं कीर्तन करतो.
काले मृत्युं स जयति जन्मरोगभयं जराम् । स्रष्टा कृतो विधिस्तेन पाता विष्णुः कृतो भवेत्
योग्य वेळी मृत्यूवर विजय मिळवतो, तसेच जन्म, आजार आणि वार्धक्य यांची भीतीही नाहीशी होते. त्याच्यामुळे ब्रह्मा सृष्टीकर्ता आणि विष्णू पालनकर्ता बनतात.
अहं कृतश्च संहर्ता वयं विषयिणः कृताः । कालाग्निरुद्रं संहारे नियोज्य विषये नृप
मी संहारकर्ता बनतो आणि आम्ही सर्व विषयांचा अनुभव घेणारे बनतो. राज्यात संहारासाठी काळाग्नी असलेला रुद्र नेमला जातो, हे राजन्.
अहं करोमि सततं तन्नामगुणकीर्तनम् । तेन मृत्युञ्जयोऽहं च ज्ञानेनानेन निर्भयः
मी नेहमी त्याच्या नाव आणि गुणांचे कीर्तन करतो. त्यामुळेच मी मृत्यूवर विजय मिळवतो आणि या ज्ञानामुळे मला कोणतीही भीती राहत नाही.
मृत्युर्मृत्युभयाद्याति वैनतेयादिवोरगाः । इत्युक्त्वा स च सर्वेशः सर्वभावेन तत्परः
मृत्यूही मृत्यूच्या भीतीने पळून जातो, जसे गरुडापासून साप पळतात. असे सांगून सर्वांचा स्वामी पूर्ण मनाने तिथेच स्थिर राहिला.
विरराम च शम्भुश्च सभामध्ये च नारद । राजा तद्वचनं श्रुत्वा प्रशशंस पुनः पुनः
शंभू सभेत शांत झाला, नारद. राजाने ती वचने ऐकून पुन्हा पुन्हा त्याचे कौतुक केले.
उवाच मधुरं देवं परं विनयपूर्वकम् । शङ्खचूड उवाच त्वया यत्कथितं देव नान्यथा वचनं स्मृतम्
राजाने अत्यंत नम्रतेने गोड शब्दांत देवाशी बोलले. शंखचूड म्हणाला, 'देवा, तुम्ही जे काही सांगितले ते कधीच विसरले जात नाही.'
तथापि किञ्चिद्यथार्थं श्रूयतां मन्निवेदनम् । ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत्
तरीसुद्धा, मी जे काही खरी गोष्ट सांगतो ते ऐका—माझे निवेदन असे आहे: तुम्ही आत्ता सांगितले की नातलगांशी वैर करणे मोठे पाप आहे.
गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । मया समुद्धृतं सर्वमूर्ध्वमैश्वर्यमीश्वर
त्याचे सर्व काही घेऊनही बळीला का दूर पाठवले? प्रभो, मी त्याचे सर्व राज्य पुन्हा मिळवून दिले.