श्रीशैलोत्तरभागे च गन्धमादनदक्षिणे । पञ्चयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये शतगुणा तथा
श्रीशैलाच्या उत्तरेला आणि गंधमादनाच्या दक्षिणेला, ती भूमी पाच योजन रुंद आणि शंभर पट लांब आहे.
शुद्धस्फटिकसङ्काशा भारते च सुपुण्यदा । शाश्वती जलपूर्णा च पुष्पभद्रा नदी शुभा
भारतभूमीत, शुभ पुष्पभद्रा नदी नेहमी स्वच्छ, पाण्याने भरलेली, स्फटिकासारखी चमकणारी आणि पुण्यदायिनी आहे.
लवणाब्धिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसंयुता । शरावतीमिश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
ती लवणसागराची प्रिय पत्नी, नेहमी सौभाग्यवती, शरावतीशी मिसळलेली आणि हिमालयातून उगम पावणारी आहे.
गोमतीं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शङ्खचूडो ददर्श चन्द्रशेखरम्
ती गोमतीला डावीकडे ठेवून पश्चिम समुद्रात मिळते; तिथे शंखचूड गेला आणि चंद्रशेखराचे दर्शन घेतले.
वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा योगासनं दृष्ट्वा मुद्रायुक्तं च सस्मितम्
त्याने पाहिले की तो वटवृक्षाच्या मुळाशी बसला आहे, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, योगासनात, मुद्रा धारण करून हसत आहे.
शुद्धस्फटिकसङ्काशं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । त्रिशलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम्
तो शुद्ध स्फटिकासारखा, ब्रह्मतेजाने प्रज्वलित, त्रिशूल आणि पट्टिश धारण केलेला, व्याघ्रचर्म परिधान केलेला दिसत होता.
भक्तमृत्युहरं शान्तं गौरीकान्तं मनोहरम् । तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्
जो भक्तांचे मृत्यू दूर करतो, शांत आहे, गौरीचा प्रिय आहे, मनाला भरणारा आहे, तपस्येचे फळ देणारा आहे आणि सर्व संपत्ती देणारा आहे.
आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् । विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम्
जो सहज प्रसन्न होतो, ज्याच्या चेहऱ्यावर नेहमीच प्रसन्नता असते, भक्तांवर कृपा करण्यास आतुर असतो, जगाचा स्वामी आहे, जगाचा मूळ आहे, जगाचे रूप आहे आणि जगातूनच जन्मलेला आहे.
विश्वम्भरं विश्ववरं विश्वसंहारकारकम् । कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम्
जो जगाला आधार देतो, जगात सर्वोत्तम आहे, जगाचा संहार करणारा आहे, सर्व कारणांचा कारण आहे आणि नरकाच्या समुद्रातून पार नेणारा आहे.
ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम् । अवरुह्य विमानाच्च तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः
जो ज्ञान देतो, ज्ञानाचे मूळ आहे, ज्ञानाचा शाश्वत आनंद आहे — अशा त्या परमेश्वराला, आपल्या विमानातून खाली उतरून, दानवांचा स्वामी पाहतो.
सर्वैः सार्धं भक्तियुक्तः शिरसा प्रणनाम सः । वामतो भद्रकालीं च स्कन्दं च तत्पुरः स्थितम्
तो सर्वांसह, भक्तिभावाने भरून, डोके वाकवून नमस्कार करतो; त्याच्या डाव्या बाजूला भद्रकाळी आणि समोर स्कंद उभा आहे.
आशिषं च ददौ तस्मै काली स्कन्दश्च शङ्करः । उत्तस्थुरागतं दृष्ट्वा सर्वे नन्दीश्वरादयः
काळी, स्कंद आणि शंकर यांनी त्याला आशीर्वाद दिला; तो आल्याचे पाहून सर्व नंदी व इतर गण उभे राहिले.
परस्परं च भाषन्ते चक्रुस्तत्र च साम्प्रतम् । राजा कृत्वा च सम्भाषामुवास शिवसन्निधौ
ते एकमेकांशी बोलू लागले आणि तेथे सर्व व्यवस्था केली; राजा नमस्कार करून शिवाच्या सान्निध्यात राहिला.
प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह । महादेव उवाच विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित्
महादेव आनंदी मनाने त्या राजाला म्हणाले: 'ब्रह्मा, जो जगाचा सृष्टीकर्ता आहे, तो धर्माचा पिता आणि धर्म जाणणारा आहे.'
मरीचिस्तस्य पुत्रश्च वैष्णवाश्चापि धार्मिकः । कश्यपश्चापि तत्पुत्रो धर्मिष्ठश्च प्रजापतिः
त्यांचा मुलगा मरीचि आणि पुण्यवान वैष्णव आहेत; कश्यप हा त्यांचा मुलगा असून तो अत्यंत धर्मनिष्ठ प्रजापती आहे.
दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै भक्त्या कन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुः साध्वी तत्सौभाग्यविवर्धिता
दक्षाने प्रेम आणि भक्तीने त्याला तेरा कन्या दिल्या; त्यात एक सती दनू होती, जिला तिच्या पतीचे भाग्य वाढवले.
चत्वारिंशद्दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिश्च महाबलपराक्रमः
दनूचे चाळीस पुत्र होते, जे तेजस्वी दानव होते; त्यात एक महाबली, पराक्रमी विप्रचित्ती होता.
तत्पुत्रो धार्मिको दम्भो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । जजाप परमं मन्त्रं पुष्करे लक्षवत्सरम्
त्याचा पुत्र धर्मात्मा दंभ होता, जो विष्णूभक्त आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा होता; त्याने पुष्कर क्षेत्रात लक्ष वर्षे परम मंत्र जप केला.
शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । तदा त्वां तनयं प्राप परं कृष्णपरायणम्
त्याने शुक्राचार्यांना गुरु मानले आणि कृष्ण परमात्म्यावर पूर्ण श्रद्धा ठेवली; त्यानंतर त्याला तू पुत्र म्हणून मिळालास, जो कृष्णभक्तीत सर्वोच्च आहे.
पुरा त्वं पार्षदो गोपो गोपेष्वपि सुधार्मिकः । अधुना राधिकाशापाद्भारते दानवेश्वरः
पूर्वी तू गोप होता, गोपांमध्येही अत्यंत धर्मनिष्ठ होता; आता राधिकेच्या शापामुळे तू पृथ्वीवर दानवांचा स्वामी झाला आहेस.
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तुच्छं मेने च वैष्णवः । सालोक्यसार्ष्टिसायुज्यसामीप्यं च हरेरपि
त्या वैष्णवाने ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत सर्वकाही तुच्छ मानले, तसेच हरिच्या सायुज्य, सान्निध्य, ऐश्वर्य किंवा लोकात राहण्यालाही.
दीयमानं न गृह्णन्ति वैष्णवाः सेवनं विना । ब्रह्मत्वममरत्वं वा तुच्छं मेने च वैष्णवः
वैष्णव सेवा न करता काहीही मिळाले तरी स्वीकारत नाहीत; ब्रह्मपद किंवा अमरत्वही त्याने तुच्छ मानले.
इन्द्रत्वं वा मनुत्वं वा न मेने गणनासु च । कृष्णभक्तस्य ते किं वा देवानां विषये भ्रमे
इंद्रपद किंवा मनुपद यांनाही त्याने किंमत दिली नाही; कृष्णभक्त असलेल्या तुला देवांच्या राज्यात काय महत्त्व आहे?
देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष भूमिप । सुखं स्वराज्ये त्वं तिष्ठ देवास्तिष्ठन्तु वै पदे
राजा, देवांचे राज्य तुला देतो आणि माझी कृपा राख; स्वतःच्या राज्यात सुखाने रहा आणि देवांनी त्यांच्या स्थानावरच राहावे.
अलं भूतविरोधेन सर्वे कश्यपवंशजाः । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
कश्यपकुळातील सर्वजणांनो, आता इतर जीवांशी वैर करण्याचं काहीही कारण नाही. ब्रह्महत्येसारखी कितीही मोठी पापं असली, तरी ती आता बाजूला ठेवा.
ज्ञातिद्रोहस्य पापानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । स्वसम्पदां च हानिं च यदि राजेन्द्र मन्यसे
आपल्या नातलगांशी द्रोह करण्याची पापं, त्या मोठ्या पापांच्या सोळाव्या भागालाही पोहोचत नाहीत. आणि राजेंद्र, जर तुला तुझ्या संपत्तीची हानी वाटत असेल—
सर्वावस्था च समतां केषां याति च सर्वदा । ब्रह्मणश्च तिरोभावो लये प्राकृतिके सदा
सर्व अवस्थांमध्ये काहींना नेहमीच समता साधता येते. आणि सृष्टीच्या प्रलयावेळी ब्रह्माचा लय नेहमीच होतो.
आविर्भावः पुनस्तस्य प्रभावादीश्वरेच्छया । ज्ञानवृद्धिश्च तपसा स्मृतिलोपश्च निश्चितम्
पुन्हा त्याचा प्रकट होणं, हे प्रभूच्या इच्छेने आणि सामर्थ्यानेच होतं. तपामुळे ज्ञान वाढतं आणि स्मरणशक्तीही कधी कधी कमी होते, हे नक्की.
करोति सृष्टिं ज्ञानेन स्रष्टा सोऽपि क्रमेण च । परिपूर्णतमो धर्मः सत्ये सत्याश्रये सदा
सृष्टीकर्ता ज्ञानाच्या जोरावर सृष्टी निर्माण करतो, आणि तोही ठरलेल्या क्रमानेच करतो. पूर्णत्वाला गेलेला धर्म नेहमीच सत्यावर आणि सत्याच्या आधारावर उभा असतो.
त्रिभागः सोऽपि त्रेतायां द्विभागो द्वापरे स्मृतः । एकभागः कलौ पूर्वं तदंशश्च कमेण च
त्रेता युगात धर्माचा तिसरा भाग असतो, द्वापारात दोन भाग राहतो, आणि कलियुगाच्या सुरुवातीला फक्त एक भाग उरतो; नंतर तो हळूहळू कमी होत जातो.