इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः । निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम्
असं सांगून वसिष्ठ मुनी इंद्राच्या यज्ञासाठी निघून गेले. निमीने दुसऱ्या गुरुची नेमणूक करून उत्तम यज्ञ केला.
तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः । शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक
हे ऐकून वसिष्ठ खूपच रागावले आणि राजाला शाप दिला, 'गुरुचा अपमान केल्यामुळे आज तुझं शरीर पडेल.'
राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् । अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम्
राजानेही त्यांना शाप दिला, 'तुमचंही शरीर पडो.' दोघेही एकमेकांच्या शापामुळे पडले, असं मी ऐकलं आहे.
विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् । विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम
राजेंद्र, विदेहाने आपल्या गुरुला कसा शाप दिला? हे माझ्या मनात एक गंमत वाटते, हे श्रेष्ठ राजा.
जनक उवाच सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् । तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः
जनक म्हणाले: 'तू जे बोललास ते खरंच आहे, यात काहीही खोटं नाही. तरीही, श्रेष्ठ ब्राह्मण, ऐक, माझ्या गुरुचं मी फार सन्मान केलं.'
पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि । मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः
तू वडिलांचा सहवास सोडून जंगलात जायचं ठरवलं आहेस. तिथे तुझं प्राणींसोबत नक्कीच जास्त सख्य होईल.
महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि । आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने
सर्वत्र पंचमहाभूत आहेत, मग तू कुठे नातं तोडून राहशील? अन्नासाठी नेहमीच चिंता राहील; मग तू कसा निश्चिंत राहशील, ऋषी?
दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च । तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा
जसं तुला जंगलात दंड आणि मृगचर्म यांची चिंता असते, तसंच मला राज्याची चिंता असते, मी विचार केला तरी किंवा नाही तरी.
विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः । न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा
तुला शंका आणि गोंधळ यांचा त्रास झालाय, म्हणून तू इतक्या दूर देशातून आलास; पण मला मात्र कसलाही संशय नाही, मी पूर्णपणे निश्चिंत आणि स्थिर आहे.
सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा । न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने
ब्राह्मण, मी आनंदाने झोपतो, आनंदाने खातो; माझ्या मनात कधीच बांधिलकी वाटत नाही, आणि मी नेहमीच सुखी असतो, हे मुनी.
त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया । इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः
पण तुला मात्र नेहमीच 'मी बांधला गेलो आहे' या शंकेमुळे दुःख होते; म्हणून ही शंका सोडून दे आणि मन लावून सुखी रहा.
देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः
हे शरीर म्हणजे बंधन, आणि 'हे माझं नाही' अशी ठाम भावना म्हणजे मुक्ती; तसंच, धन, घर, राज्य यांबद्दलही 'हे माझं नाही' असा निश्चय म्हणजेच खरी मुक्तता.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् । आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम्
सूती म्हणाले: त्याचं बोलणं ऐकून शुकाला मनापासून आनंद झाला; त्याला परवानगी घेऊन तो लगेच व्यासांच्या सुंदर आश्रमाकडे गेला.
आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् । आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः
आपला मुलगा येताना पाहून व्यासांनाही खूप आनंद झाला; त्यांनी त्याला मिठी मारली, डोक्यावरून घासून घेतलं आणि पुन्हा त्याची कुशल विचारली.
स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः । वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः
शुक तिथल्या रम्य आश्रमात, वडिलांच्या जवळ, एकाग्रतेने राहू लागला; तो वेदांचा अभ्यास करून सर्व शास्त्रांत पारंगत झाला होता.
जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः । स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः
राजा जनकांची अवस्था पाहून, जे मोठ्या मनाचे होते, शुकाला वडिलांच्या आश्रमात राहता राहता अत्युच्च समाधान मिळालं.
पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी । शुकश्चकार पत्नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि
पितरांच्या सुंदर कन्यांपैकी पिवरी नावाची एक भाग्यवती मुलगी होती; योगमार्गात स्थिर असूनही शुकाने तिला पत्नी म्हणून स्वीकारले.
स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि । कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा
शुकाने तिच्यापासून चार मुले जन्माला घातली — कृष्ण, गौरप्रभ, भुरी आणि देवश्रुत.
कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् । ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने
व्यासपुत्र शुकाने कीर्ती नावाची कन्या जन्माला घातली आणि ती महान आत्म्य असलेल्या विभ्राजाच्या पुत्र अणुहाला दिली.
अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् । ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्भवः
अणुहाचा पुत्र ब्रह्मदत्त हा तेजस्वी, ब्रह्मज्ञान असलेला, पृथ्वीचा राज्य करणारा आणि शाककन्येच्या पोटी जन्मलेला होता.
कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्
काही काळानंतर, नारदांच्या उपदेशाने, त्याने परम ज्ञान आणि श्रेष्ठ योगमार्ग प्राप्त केला.
पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्
त्याने राज्य आपल्या मुलाकडे सोपवून बदरिकाश्रम गाठला; माया बीजाच्या उपदेशाने त्याचं ज्ञान अखंडित झालं.
नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः
नारदांच्या कृपेने लगेचच मुक्ती मिळाली; शुकाने वडिलांवरील आसक्ती सोडून कैलासाच्या रम्य शिखरावर गेला.
ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः । उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः
त्याने खोल ध्यान धारण केले, सर्व आसक्तीपासून दूर राहिला आणि पर्वताच्या शिखरावरून वर उडून, सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली.
आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः । गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा
तो आकाशात अत्यंत तेजाने चमकत गेला, जणू काही सूर्यच; शुकाच्या उड्डाणाच्या वेळी त्या पर्वताचं शिखर दोन तुकड्यांत विभागलं.
उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् । अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः
अनेक अपशकुन घडले, आणि शुक आकाशात उडू लागला; तो वाऱ्यासारखा आकाशात गेला आणि देवर्षी त्याचं स्तवन करू लागले.
तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः । व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्
अत्यंत तेजस्वी, जणू दुसरा सूर्यच, असा व्यास विरहाने व्याकुळ होऊन वारंवार 'माझा मुलगा!' असे हंबरू लागला.
गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् । क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्
तो त्या डोंगराच्या शिखरावर गेला, जिथे शुक बसला होता. तेव्हा व्यास दु:खी आणि थकलेला रडत असल्याचे पाहून त्या पोपटाने त्याची वेदना ओळखली.
सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा । तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्
सर्व प्राण्यांमध्ये साक्षी म्हणून असलेला तो पोपट, व्यासाच्या हंबर्याचा प्रतिध्वनी देऊ लागला. आजही त्या डोंगराच्या शिखरावर तो प्रतिध्वनी स्पष्ट ऐकू येतो.
रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्
रडणारा, शोकाने भरलेला, 'मुला, मुला!' असे म्हणत विरहाने बुडालेला व्यास पाहून,