कालकण्ठो बलीभद्रः कालजिह्नः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघी दुर्जयो दुर्गमस्तथा
कालकंठ, बलीभद्र, कालजिह्व, कुटीचर, बलोन्मत्त, रणश्लाघी, दुर्जय आणि दुर्गम हेही उपस्थित होते.
अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादश स्मृताः । वसवोऽष्टौ वासवश्च आदित्या द्वादश स्मृताः
आठ भैरव, अकरा रुद्र, आठ वसु, वासव आणि बारा आदित्य हे सर्व आठवले जातात.
हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव जयन्तो नलकूबरः
अग्नी, चंद्र, विश्वकर्मा, दोन अश्विनी, कुबेर, यम, जयंत आणि नलकुबेर हेही तिथे होते.
वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मङ्गलस्तथा । धर्मश्च शनिरीशानः कामदेवश्च वीर्यवान्
वायू, वरुण, बुध, मंगळ, धर्म, शनी, ईशान आणि सामर्थ्यशाली कामदेव हेही तिथे होते.
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटरा कैटभी तथा । स्वयं चाष्टभुजा देवी भद्रकाली भयङ्करी
ती देवी आठ हातांची, भयंकर दात असलेली, भीषण काठी घेऊन, मोठ्या पोकळ डोळ्यांनी, कैटभासारखी दिसणारी, स्वतः भद्रकाळी, अत्यंत भयानक आहे.
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना
ती उत्तम रत्नांनी बनवलेल्या दिव्य विमानावर उभी आहे, लाल वस्त्र परिधान केलेली, लाल फुलांच्या माळा आणि लाल उटणे लावलेली आहे.
नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा । अभयं ददाति भक्तेभ्योऽभया सा च भयं रिपुम्
ती आनंदाने नाचते, हसते आणि मधुर स्वरात गाते; भक्तांना निर्भयता देते, आणि शत्रूंना मात्र भीती देते.
बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शङ्खचक्रगदापद्मखड्गचर्मधनुःशरान्
ती मोठी, भयंकर आणि सतत हलणारी जीभ दाखवते, जी एक योजन लांब आहे; तिच्या हातात शंख, चक्र, गदा, कमळ, तलवार, ढाल, धनुष्य आणि बाण आहेत.
खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शि शक्तिं च योजनायताम्
ती गोल आणि खोल, एक योजन लांब कवटी घेऊन आहे; आकाशाला स्पर्श करणारे त्रिशूल आणि एक योजन लांब भाला देखील तिच्या हातात आहे.
मुद्गरं मुसलं वज्रं खेटं फलकमुज्ज्वलम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वाह्नेयं नागपाशकम्
ती हातोडा, मुसळ, वज्र, तेजस्वी ढाल, वैष्णव अस्त्र, वारुण अस्त्र, अग्नीचे अस्त्र आणि नागपाश घेऊन आहे.
नारायणास्त्रं गान्धर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पर्जन्यास्त्रं पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम्
ती नारायणास्त्र, गंधर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र, गरुडास्त्र, पर्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृंभणास्त्र आणि पार्वतीचे अस्त्र घेऊन आहे.
माहेश्वरास्त्रं वायव्यं दण्डं सम्मोहनं तथा । अव्यर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रशतकं परम्
ती माहेश्वर अस्त्र, वायव्य अस्त्र, दंड, सम्मोहन अस्त्र, कधीही न चुकणारे दिव्य अस्त्र आणि शंभर श्रेष्ठ दिव्य अस्त्रे हातात धरते.
आगत्य तत्र तस्थौ च योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्धं च डाकिनीनां च विकटानां त्रिकोटिभिः
ती तिथे पोहोचली आणि तीस कोटी योगिनींसह, तसेच तीस कोटी भयंकर डाकिनींसह उभी राहिली.
भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव तु किन्नराः
त्यांच्यासोबत भुते, प्रेत, पिशाच्च, कूष्मांड, ब्रह्मराक्षस, वेताळ, राक्षस, यक्ष आणि किन्नर देखील होते.
ताभिश्चैव सह स्कन्दः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायार्थं समुवास तदाज्ञया
त्यांच्यासोबत स्कंदाने चंद्रशेखराला वंदन केले आणि वडिलांच्या आज्ञेने त्यांना मदतीसाठी त्यांच्या बाजूला राहिला.
अथ दूते गते तत्र शङ्खचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यन्तरमेव च
मग दूत तिथे गेल्यावर, पराक्रमी शंखचूड आत गेला आणि तुळशीला घडामोडी सांगितल्या.
रणवार्तां च सा श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका । उवाच मधुरं साध्वी हृदयेन विदूयता
रणाची बातमी ऐकून तिचा घसा, ओठ आणि तालू कोरडे झाले; तरीही ती सती मधुर बोलली, जरी तिचे हृदय दु:खाने फाटले होते.
तुलस्युवाच हे प्राणबन्धो हे नाथ तिष्ठ मे वक्षसि क्षणम् । हे प्राणाधिष्ठातृदेव रक्ष मे जीवितं क्षणम्
तुळसी म्हणाली: हे प्राणप्रिय, हे नाथ, क्षणभर माझ्या छातीवर राहा; हे प्राणाधिष्ठान देवा, क्षणभर माझे प्राण वाचवा.
भुंक्ष्व जन्म समासाद्य यन्मे मनसि वाञ्छितम् । पश्यामि त्वां क्षणं किञ्चिल्लोचनाभ्यां च सादरम्
हे जन्म मिळाल्यावर, माझ्या मनात जे हवे होते ते तू उपभोग; मी तुला क्षणभर जरी का असेना, डोळ्यांनी प्रेमाने पाहू दे.
आन्दोलयन्ते प्राणा मे मनो दग्धं च सन्ततम् । दुःस्वप्नश्च मया दृष्टश्चाद्यैव चरमे निशि
माझे प्राण हलत आहेत, मन नेहमीच जळत आहे; आणि आजच शेवटच्या रात्री मी वाईट स्वप्न पाहिले.
तुलसीवचनं श्रुत्वा भुक्त्वा पीत्वा नृपेश्वर । उवाच वचनं प्राज्ञो हितं सत्यं यथोचितम्
तुळशीचे बोल ऐकून, खाऊन-पिऊन, तो बुद्धिमान राजा योग्य, सत्य आणि हितकारक असे शब्द बोलला.
शंखचूड उवाच कालेन योजितं सर्वं कर्मभोगनिबन्धनम् । शुभं हर्षः सुखं दुःखं भयं शोकश्च मङ्गलम्
शंखचूड म्हणाला: सर्व काही काळाच्या योगाने, कर्माच्या फळाने जोडलेले असते—शुभ, आनंद, सुख, दु:ख, भीती, शोक आणि मंगल.
काले भवन्ति वृक्षाश्च स्कन्धवन्तश्च कालतः । क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः
वेळ येताच झाडे उगवतात, मग त्यांना फांद्या फुटतात; हळूहळू त्यांना फुले येतात आणि योग्य वेळी फळेही लागतात.
तेषां फलानि पक्वानि प्रभवन्त्येव कालतः । ते सर्वे फलिताः काले पातं यान्ति च कालतः
त्यांची फळे योग्य वेळी पिकतात आणि सर्व झाडे फळधारक झाल्यावर, ती सुद्धा आपापल्या वेळी खाली पडतात.
काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि । कालात्स्रष्टा च सृजति पाता पाति च कालतः
सर्व जगातील वस्तू वेळेप्रमाणे निर्माण होतात आणि वेळ आली की नाहीशा होतात, सुंदरिनी. वेळेच्या आधारेच सृष्टीकर्ता निर्माण करतो आणि पालनकर्ता पालन करतो.
संहर्ता संहरेत्काले क्रमेण सञ्चरन्ति ते । ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतिः परा
संहार करणारा सुद्धा योग्य वेळी संहार करतो; ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर सर्व, ज्यांचा स्वामी ही परा प्रकृती आहे, ते सर्व एकामागोमाग एक कार्य करतात.
स्रष्टा पाता च संहर्ता स चात्मा कालनर्तकः । काले स एव प्रकृतिं स्वाभिन्नां स्वेच्छया प्रभुः
सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता — तोच हा काळाचा नर्तक आहे; वेळ आली की, तोच प्रभू आपल्या इच्छेने आपली अखंड प्रकृती प्रकट करतो.
निर्माय कृतवान्सर्वान्विश्वस्थांश्च चराचरान् । सर्वेशः सर्वरूपश्च सर्वात्मा परमेश्वरः
सर्व चराचर जीवांची निर्मिती करून, तोच सर्वांचा स्वामी, सर्व रूपांचा धारक, सर्वांचा आत्मा आणि परमेश्वर आहे.
जनं जनेन जनिता जनं पाति जनेन यः । जनं जनेन हरते तं देवं भज साम्प्रतम्
जो जीवांना जीवांतून उत्पन्न करतो, जीवांतूनच त्यांचे पालन करतो आणि जीवांतूनच त्यांना परत घेतो — त्या देवाची आता उपासना कर.
यस्याज्ञया वाति वातः शीघ्रगामी च साम्प्रतम् । यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथाक्षणम्
ज्याच्या आज्ञेने वारा सध्या वेगाने वाहतो, आणि ज्याच्या आज्ञेने सूर्य प्रत्येक क्षणी तापतो —