इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः । तमोरूपं दुर्निवार्यमधमं तद्विदुर्बुधाः
हे मध्यम स्वरूप असेच आहे, असे ज्ञानी सांगतात; तमोगुणी रूप आवरता येत नाही आणि ते अधम, असे पंडित मानतात.
न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम् । निर्जने निर्जले वापि रहस्यपि परस्त्रियम्
सुसंस्कारित आणि विद्वान असलेला पुरुष, एकांतात, पाण्यात किंवा गुप्त ठिकाणी असला तरी, दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे कधीच वळत नाही.
आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने मी आता तुझ्या जवळ आलो आहे. सुंदर तुलसी, मी तुझ्याशी गंधर्वविवाह पद्धतीने विवाह करीन.
अहमेव शङ्खचूडो देवविद्रावकारकः । दनुवंश्यो विशेषेण सुदामाहं हरेः पुरा
मीच शंखचूड आहे, देवांना घाबरवणारा. मी विशेषतः दानू वंशातील आहे आणि पूर्वी मी हरिचा सेवक सुदामा होतो.
अहमष्टसु गोपेषु गोपोऽपि पार्षदेषु च । अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः
आठ गवळणांमध्ये मी एक गवळण होतो, आणि सेवकांमध्येही होतो. आता राधिकेच्या शापामुळे मी दैत्यांचा राजा झालो आहे.
जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः । जातिस्मरा त्वं तुलसी सम्भुक्ता हरिणा पुरा
मी जन्मजन्मांतरीचे स्मरण ठेवतो, हे मला कृष्णमंत्राच्या प्रभावाने कळते. तुलसी, तूही हरिने तुला एकदा प्राप्त केल्यामुळे आपले जन्म ओळखतेस.
त्वमेव राधिकाकोपाज्जातासि भारते भुवि । त्वां सम्भोक्तुमुत्सुकोऽहं नालं राधाभयात्ततः
राधिकेच्या रागामुळे तू भारतभूमीवर जन्मलीस. मी तुझ्याशी एकरूप होण्यासाठी उत्सुक आहे, पण राधेच्या भीतीने मी तसे करू शकत नाही.
इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
असे म्हणून तो पुरुष शांत झाला, हे महर्षी. त्यानंतर स्मितहास्य करत, प्रसन्न झालेली तुलसी बोलू लागली.
तुलस्युवाच एवंविधो बुधो नित्यं विश्वेषु च प्रशंसितः । कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः
तुलसी म्हणाली — असा ज्ञानी पुरुष नेहमी सर्व लोकांत गौरवला जातो. अशीच प्रिय व्यक्ती प्रत्येक स्त्रीला प्रेमाने हवी असते.
त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता । स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः
आता तुझ्या विचाराने मी खरोखरच तुझ्याकडून पराभूत झाले आहे. आणि जो पुरुष स्त्रीकडून जिंकला जातो, त्याला लोक निंदा करतात आणि तो अशुद्ध मानला जातो.
निन्दन्ति पितरो देवा बान्धवाः स्त्रीजितं नरम् । स्त्रीजितं मनसा माता पिता भ्राता च निन्दति
पिता, देव आणि नातेवाईक सर्वजण स्त्रीकडून जिंकलेल्या पुरुषाची निंदा करतात. त्याची आई, वडील आणि भाऊही मनात त्याची निंदा करतात.
शुद्धो विप्रो दशाहेन जातके मृतके यथा । भूमिपो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः
जन्म किंवा मृत्यूनंतर ब्राह्मण दहा दिवसांनी शुद्ध होतो, राजा बारा दिवसांनी आणि वैश्य पंधरा दिवसांनी शुद्ध होतो.
शूद्रो मासेन वेदेषु मातृवद्धीनसङ्करः । अशुचिः स्त्रीजितः शुद्ध्येच्चितादहनकालतः
शूद्र वेदांनुसार एका महिन्याने शुद्ध होतो. पण स्त्रीने जिंकलेला पुरुष, जणू आईपासून वेगळा झालेला मूल, तो केवळ अंत्यसंस्काराच्या वेळीच शुद्ध होतो.
न गह्णन्तीच्छया तस्य पितरः पिण्डतर्पणम् । न गह्णन्त्येव देवाश्च तस्य पुष्पजलादिकम्
त्याच्या पिंड आणि तर्पणाचे अन्न पितर इच्छेने स्वीकारत नाहीत. त्याच्या फुलं, पाणी वगैरे देवताही स्वीकारत नाहीत.
किं वा ज्ञानेन तपसा जपहोमप्रपूजनैः । किं विद्यया च यशसा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
ज्ञान, तप, जप, होम, पूजा याचा काय उपयोग? शिक्षण किंवा कीर्ती याचा काय फायदा, ज्याचे मन स्त्रियांनी घेतले आहे?
विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा परीक्षां कान्तस्य वृणोति कामिनी वरम्
ज्ञान आणि विद्या किती प्रभावी आहे हे पाहण्यासाठी मी तुझी परीक्षा घेतली. अशी परीक्षा घेऊन, प्रिय स्त्री आपल्या प्रिय व्यक्तीची निवड करते.
वराय गुणहीनाय वृद्धायाज्ञानिने तथा । दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च
कधी स्त्री गुणहीन, वृद्ध, अज्ञानी, गरीब, मूर्ख, आजारी किंवा विकृत अशा पुरुषालाही वर म्हणून निवडते.
अत्यन्तकोपयुक्ताय वात्यन्तदुर्मुखाय च । पङ्गवे चाङ्गहीनाय चान्धाय बधिराय च
किंवा फारच रागीट, अत्यंत कुरूप, लंगडा, अपंग, आंधळा किंवा बहिरा अशा पुरुषालाही निवडते.
जडाय चैव मूकाय क्लीबतुल्याय पापिने । ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि स्वकन्यां प्रददाति यः
किंवा जड, मुका, नपुंसक किंवा पापी अशा पुरुषालाही. पण जो स्वतःच्या मुलीला अशा पुरुषाला देतो, त्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागते.
शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदुषेऽपि च । साधवे च सुतां दत्त्वा दशयज्ञफलं लभेत्
पण शांत, गुणी, तरुण, विद्वान किंवा सज्जन पुरुषाला मुलगी दिल्यास, दहा यज्ञांचे फळ मिळते.
यः कन्यापालनं कृत्वा करोति यदि विक्रयम् । विक्रेता धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति
जो कुणी एखाद्या मुलीचे संरक्षण करून नंतर पैशाच्या लोभाने तिला विकतो, असा विकणारा माणूस मृत्यूनंतर कुंभीपाक नरकात जातो.
कन्यामूत्रं पुरीषं च तत्र भक्षति पातकी । कृमिभिर्दंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश
तेथे तो पापी त्या मुलीचे मूत्र व विष्ठा खातो, आणि कित्येक युगं, चौदा इंद्रांइतका काळ, किडे आणि कावळे त्याला चावत राहतात.
तदन्ते व्याधिसंयुक्तः स लभेज्जन्म निश्चितम् । विक्रीणाति मांसभारं वहत्येव दिवानिशम्
यानंतर तो माणूस आजारांनी त्रस्त होऊन पुन्हा जन्म घेतो आणि दिवसरात्र मांसाचे ओझे वाहत कष्ट करतो.
इत्येवमुक्त्वा तुलसी विरराम तपोनिधे । ब्रह्मोवाच किं करोषि शङ्खचूड संवादमनया सह
असं सांगून, तपस्विनी तुलसी गप्प बसली. ब्रह्मदेव म्हणाले, 'शंखचूड, तू तिच्याशी काय बोलतो आहेस?
गान्धर्वेण विवाहेन त्वं चास्या ग्रहणं कुरु । पुरुषेष्वसि रत्नं त्वं स्त्रीषु रत्नं त्वियं सती
तू गंधर्व विवाह पद्धतीने हिला पत्नी म्हणून स्वीकार कर. पुरुषांमध्ये तू रत्न आहेस, आणि या सती स्त्रियांमध्ये रत्न आहे.
विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् । निर्विरोधसुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम्
चतुर स्त्री आणि चतुर पुरुष यांचा संगम हा गुणीच असतो; असा दुर्मिळ, शांत आणि सुखद संसार कोण सोडेल, राजन?
योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः । किं परीक्षसि त्वं कान्तमीदृशं गुणिनं सति
जो माणूस शांततेचं सुख सोडतो, तो नक्कीच पशूसारखा आहे, यात शंका नाही. सती, असा गुणी प्रियकर का तपासतेस?
देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम् । यथा लक्ष्मीश्च लक्ष्मीशे यथा कृष्णे च राधिका
जो देव, असुर आणि दानवांना जिंकतो, जसा लक्ष्मी श्रीच्या स्वामीला, आणि राधिकेचा श्रीकृष्णाशी संबंध आहे—
यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा । यथा धरा वराहे च दक्षिणा च यथाध्वरे
जशी सावित्री माझ्याशी, भवानी महादेवाशी, धरित्री वराहाशी, आणि दक्षिणा यज्ञात असते—
द्यथात्रेरनसूया च दमयन्ती यथा नले । रोहिणी च यथा चन्द्रे यथा कामे रतिः सती
जशी अनुसूया अत्रीला, दमयंती नलाला, रोहिणी चंद्राला, आणि सती रती कामदेवाला प्रिय आहे—