हरेर्भक्तिव्यवहिता सर्वमायाकरण्डिका । संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणी
हरिभक्तीमध्ये अडथळा आणते, सर्व मायांचा आधार आहे, आणि संसाराच्या कारागृहात ती नेहमी बेड्या बनून राहते.
इन्द्रजालस्वरूपा च मिथ्या च स्वप्नरूपिणी । बिभ्रती बाह्यसौन्दर्यमधोऽङ्गमतिकुत्सितम्
तिचा स्वभाव जादूसारखा, खोटा, स्वप्नासारखा; बाहेरून सुंदर दिसते, पण तिचे अंग फारच तुच्छ आहे.
नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् । दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्तारक्तमसंस्कृतम्
ती विविध विष्ठा, मूत्र, पू यांचा आधार, मलाने भरलेली; दुर्गंध आणि दोषांनी युक्त, रक्ताळी आणि असंस्कृत.
मायारूपा मायिनां च विधिना निर्मिता पुरा । विषरूपा मुमुक्षूणामदृश्याप्यभिवाञ्छताम्
ती मायाचे रूप, माया असलेल्या लोकांसाठी विधिने निर्माण केलेली; मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांसाठी विषासारखी, पण इच्छा करणाऱ्यांना अदृश्य.
इत्युक्त्वा तुलसी तं तु विरराम च नारद । सस्मितः शङ्खचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे
तुलसीने असे सांगितल्यावर ती शांत झाली आणि नारदही थांबला. शंखचूड हसत हसत बोलायला सुरुवात करू लागला.
शङ्खचूड उवाच त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय
शंखचूड म्हणाला: देवी, तू जे काही सांगितलेस त्यात सगळेच खोटे नाही; काही खरे आहे, काही नाही. आता माझे ऐक.
निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् । कृत्वा रूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्
सर्वांना मोह पाडणारे दोन प्रकारचे स्त्रीरूप ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहेत—एक खरे आणि गौरवाचे, दुसरे अप्रशंसनीय.
लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिका । सृष्टिसूत्रस्वरूपा च आद्या सृष्टिर्विनिर्मिता
लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, सावित्री, राधिकादि आणि सृष्टीच्या सूत्ररूपातील या सर्व, सुरुवातीला निर्माण झालेल्या आद्य रूप आहेत.
एतासामंशरूपं च स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् । तत्प्रशस्यं यशोरूपं सर्वमङ्गलकारकम्
या सर्वांच्या अंशरूपांना खरे स्त्रीरूप मानले जाते; ते यशाचे मूर्तिमंत रूप असून सर्व मंगल घडवणारे आहे.
शतरूपा देवहूती स्वधा स्वाहा च दक्षिणा । छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा
शतरूपा, देवहूती, स्वधा, स्वाहा, दक्षिणा, छायावती, रोहिणी, वरुणानी आणि शचीसुद्धा,
कुबेरस्य च पत्नी याप्यदितिश्च दितिस्तथा । लोपामुद्रानसूया च कोटभी तुलसी तथा
कुबेराची पत्नी, अदिती, दिती, लोपा मुद्रा, अनुसूया, कोटभी आणि तुलसीही,
अहल्यारुन्धती मेना तारा मन्दोदरी तथा । दमयन्ती वेदवती गङ्गा च मनसा तथा
अहल्या, अरुंधती, मेना, तारा, मंदोदरी, दमयंती, वेदवती, गंगा आणि मनसा,
पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा । षष्ठी मङ्गलचण्डी च मूर्तिश्च धर्मकामिनी
पुष्टी, तुष्टी, स्मृती, मेधा, काळिका, वसुंधरा, षष्ठी, मंगलचंडी, मूर्ती आणि धर्मकामिनी,
स्वस्तिः श्रद्धा च शान्तिश्च कान्तिः क्षान्तिस्तथा परा । निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिदिनानि च
स्वस्ति, श्रद्धा, शांती, कांती, क्षमा, परा, निद्रा, तंद्रा, भूक, तहान, संध्या आणि रात्र-दिवस,
सम्पत्तिर्धृतिकीर्ती च क्रिया शोभा प्रभा शिवा । यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तु युगे युगे
समृद्धी, धैर्य, कीर्ती, कृती, शोभा, प्रभा, शिवा—प्रत्येक युगात जे उत्तम स्त्रीरूप प्रकटते,
कलाकलांशरूपं च स्वर्वेश्यादिकमेव च । तदप्रशस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च
कलांचे आणि कला-अंशांचे, तसेच इंद्रियांच्या अधिपतींचे जे रूप आहे, ते अप्रशंसनीय मानले जाते आणि जगात त्यांना वेश्या म्हणून ओळखले जाते.
सत्त्वप्रधानं यद्रूपं तद्युक्तं च प्रभावतः । तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम्
सत्त्वगुण प्रधान आणि सामर्थ्याने युक्त असलेले रूप सर्वत्र उत्तम मानले जाते आणि सतीचे रूप म्हणून गौरवले जाते.
तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः । रजोरूपं तमोरूपं कलासु विविधं स्मृतम्
हेच खरे रूप समजावे, असे ज्ञानी सांगतात; रजोगुण आणि तमोगुणाचे रूप विविध कलांमध्ये प्रकट होते.
मध्यमा रजसश्चांशास्तास्तु भोगेषु लोलुपाः । सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये निरताः सदा
रजोगुणप्रधान स्त्रिया मध्यम स्वभावाच्या असतात, सुख आणि भोगाची त्यांना हाव असते, आणि त्या नेहमी आपल्या मनाप्रमाणे वागतात.
कपटा मोहकारिण्यो धर्मार्थविमुखाः सदा । रजोरूपस्य साध्वीत्वमतो नैवोपजायते
त्या कपटी, भ्रम निर्माण करणाऱ्या आणि नेहमी धर्म व अर्थाकडे पाठ फिरवणाऱ्या असतात; म्हणून रजोगुणी स्त्रीमध्ये सत्त्व किंवा सत्वशीलता येत नाही.
इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः । तमोरूपं दुर्निवार्यमधमं तद्विदुर्बुधाः
हे मध्यम स्वरूप असेच आहे, असे ज्ञानी सांगतात; तमोगुणी रूप आवरता येत नाही आणि ते अधम, असे पंडित मानतात.
न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम् । निर्जने निर्जले वापि रहस्यपि परस्त्रियम्
सुसंस्कारित आणि विद्वान असलेला पुरुष, एकांतात, पाण्यात किंवा गुप्त ठिकाणी असला तरी, दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे कधीच वळत नाही.
आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने मी आता तुझ्या जवळ आलो आहे. सुंदर तुलसी, मी तुझ्याशी गंधर्वविवाह पद्धतीने विवाह करीन.
अहमेव शङ्खचूडो देवविद्रावकारकः । दनुवंश्यो विशेषेण सुदामाहं हरेः पुरा
मीच शंखचूड आहे, देवांना घाबरवणारा. मी विशेषतः दानू वंशातील आहे आणि पूर्वी मी हरिचा सेवक सुदामा होतो.
अहमष्टसु गोपेषु गोपोऽपि पार्षदेषु च । अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः
आठ गवळणांमध्ये मी एक गवळण होतो, आणि सेवकांमध्येही होतो. आता राधिकेच्या शापामुळे मी दैत्यांचा राजा झालो आहे.
जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः । जातिस्मरा त्वं तुलसी सम्भुक्ता हरिणा पुरा
मी जन्मजन्मांतरीचे स्मरण ठेवतो, हे मला कृष्णमंत्राच्या प्रभावाने कळते. तुलसी, तूही हरिने तुला एकदा प्राप्त केल्यामुळे आपले जन्म ओळखतेस.
त्वमेव राधिकाकोपाज्जातासि भारते भुवि । त्वां सम्भोक्तुमुत्सुकोऽहं नालं राधाभयात्ततः
राधिकेच्या रागामुळे तू भारतभूमीवर जन्मलीस. मी तुझ्याशी एकरूप होण्यासाठी उत्सुक आहे, पण राधेच्या भीतीने मी तसे करू शकत नाही.
इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
असे म्हणून तो पुरुष शांत झाला, हे महर्षी. त्यानंतर स्मितहास्य करत, प्रसन्न झालेली तुलसी बोलू लागली.
तुलस्युवाच एवंविधो बुधो नित्यं विश्वेषु च प्रशंसितः । कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः
तुलसी म्हणाली — असा ज्ञानी पुरुष नेहमी सर्व लोकांत गौरवला जातो. अशीच प्रिय व्यक्ती प्रत्येक स्त्रीला प्रेमाने हवी असते.
त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता । स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः
आता तुझ्या विचाराने मी खरोखरच तुझ्याकडून पराभूत झाले आहे. आणि जो पुरुष स्त्रीकडून जिंकला जातो, त्याला लोक निंदा करतात आणि तो अशुद्ध मानला जातो.