श्रुतौ पुराणे यासां च चरित्रमतिदूषितम् । तासु को विश्वसेत्प्राज्ञः प्रज्ञावांश्च दुराशयः
वेद आणि पुराणात ज्यांचे वर्तन फारच दूषित असल्याचे ऐकले जाते, त्यांच्यावर कोण बुद्धिमान विश्वास ठेवेल? बुद्धिमान पण वाईट हेतू असलेलेही नाही.
तासां को वा रिपुर्मित्रं प्रार्थयन्ति नवं नवम् । दृष्ट्वा सुवेषं पुरुषमिच्छन्ति हृदये सदा
त्यांच्यात कोण शत्रू, कोण मित्र? त्या सतत नवे काहीच शोधतात; सुंदर कपडे घातलेला पुरुष पाहिला की, त्यांच्या मनात नेहमी त्याची इच्छा असते.
बाह्ये स्वार्थं सतीत्वं च ज्ञापयन्ती प्रयत्नतः । शश्वत्कामा च रामा च कामाधारा मनोहरा
बाहेरून, प्रयत्नपूर्वक, स्वतःच्या फायद्यासाठी सतीत्व दाखवतात; पण त्या कायम कामुक, आकर्षक, आणि इच्छा जागवणाऱ्या असतात.
बाह्ये छलात्खेदयन्ती स्वान्तर्मैथुनमानसा । कान्तं हसन्ती रहसि बाह्येऽतीव सुलज्जिता
बाहेरून फसवून त्रास देतात, पण मनात नेहमी मैथुनाचीच विचार असते; प्रियकरासोबत गुप्तपणे हसतात, पण बाहेरून फारच लाजाळू दिसतात.
मानिनी मैथुनाभावे कोपना कलहाङ्कुरा । सुप्रीता भूरिसम्भोगात्स्वल्पमैथुनदुःखिता
अभिमानी, मैथुन नसल्यास लगेच रागावणारी, वादाचे बी पेरणारी; वारंवार आनंद मिळाला की फार खुश, पण कमी मिळाले की दुःखी.
सुमिष्टान्नाच्छीततोयादाकाङ्क्षन्ती च मानसे । सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा
मनात त्या स्वादिष्ट जेवण आणि थंड पाण्याची इच्छा करतात, आणि नेहमी सुंदर, रसिक, तरुण, गुणी प्रियकराचीच अपेक्षा ठेवतात.
सुतात्परमभिस्नेहं कुर्वती रसिकोपरि । प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोगकुशलं प्रियम्
पुत्रावर सर्वाधिक प्रेम दाखवते, पण रसिक प्रियकरावर ती प्राणाहून अधिक प्रेम करते, विशेषतः तो आनंद देण्यात कुशल असेल.
पश्यन्ती रिपुतुल्यं च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् । कलहं कुर्वती शश्वत्तेन सार्धं सुकोपना
वृद्ध किंवा मैथुनास अक्षम पुरुषाला ती शत्रू किंवा शत्रूसमान मानते, आणि त्याच्यासोबत नेहमी वाद घालते, सहज रागावते.
वाचया भक्षयन्ती तं सर्प आखुमिवोल्बणम् । दुःसाहसस्वरूपा च सर्वदोषाश्रया सदा
शब्दांनी ती त्याला सापाने उंदराला जसा गिळतो तशी गिळते; तिचा स्वभाव सहन करणे कठीण, आणि ती नेहमी सर्व दोषांची निवासस्थान असते.
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां दुःसाध्या मोहरूपिणी । तपोमार्गार्गला शश्वन्मोक्षद्वारकपाटिका
ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांनाही ती जिंकता येत नाही, मोहाचे रूप घेतलेली; तपाच्या मार्गावर सतत अडथळा, आणि मुक्तीच्या दारावर पहारेकरी.
हरेर्भक्तिव्यवहिता सर्वमायाकरण्डिका । संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणी
हरिभक्तीमध्ये अडथळा आणते, सर्व मायांचा आधार आहे, आणि संसाराच्या कारागृहात ती नेहमी बेड्या बनून राहते.
इन्द्रजालस्वरूपा च मिथ्या च स्वप्नरूपिणी । बिभ्रती बाह्यसौन्दर्यमधोऽङ्गमतिकुत्सितम्
तिचा स्वभाव जादूसारखा, खोटा, स्वप्नासारखा; बाहेरून सुंदर दिसते, पण तिचे अंग फारच तुच्छ आहे.
नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् । दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्तारक्तमसंस्कृतम्
ती विविध विष्ठा, मूत्र, पू यांचा आधार, मलाने भरलेली; दुर्गंध आणि दोषांनी युक्त, रक्ताळी आणि असंस्कृत.
मायारूपा मायिनां च विधिना निर्मिता पुरा । विषरूपा मुमुक्षूणामदृश्याप्यभिवाञ्छताम्
ती मायाचे रूप, माया असलेल्या लोकांसाठी विधिने निर्माण केलेली; मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांसाठी विषासारखी, पण इच्छा करणाऱ्यांना अदृश्य.
इत्युक्त्वा तुलसी तं तु विरराम च नारद । सस्मितः शङ्खचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे
तुलसीने असे सांगितल्यावर ती शांत झाली आणि नारदही थांबला. शंखचूड हसत हसत बोलायला सुरुवात करू लागला.
शङ्खचूड उवाच त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय
शंखचूड म्हणाला: देवी, तू जे काही सांगितलेस त्यात सगळेच खोटे नाही; काही खरे आहे, काही नाही. आता माझे ऐक.
निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् । कृत्वा रूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्
सर्वांना मोह पाडणारे दोन प्रकारचे स्त्रीरूप ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहेत—एक खरे आणि गौरवाचे, दुसरे अप्रशंसनीय.
लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिका । सृष्टिसूत्रस्वरूपा च आद्या सृष्टिर्विनिर्मिता
लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, सावित्री, राधिकादि आणि सृष्टीच्या सूत्ररूपातील या सर्व, सुरुवातीला निर्माण झालेल्या आद्य रूप आहेत.
एतासामंशरूपं च स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् । तत्प्रशस्यं यशोरूपं सर्वमङ्गलकारकम्
या सर्वांच्या अंशरूपांना खरे स्त्रीरूप मानले जाते; ते यशाचे मूर्तिमंत रूप असून सर्व मंगल घडवणारे आहे.
शतरूपा देवहूती स्वधा स्वाहा च दक्षिणा । छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा
शतरूपा, देवहूती, स्वधा, स्वाहा, दक्षिणा, छायावती, रोहिणी, वरुणानी आणि शचीसुद्धा,
कुबेरस्य च पत्नी याप्यदितिश्च दितिस्तथा । लोपामुद्रानसूया च कोटभी तुलसी तथा
कुबेराची पत्नी, अदिती, दिती, लोपा मुद्रा, अनुसूया, कोटभी आणि तुलसीही,
अहल्यारुन्धती मेना तारा मन्दोदरी तथा । दमयन्ती वेदवती गङ्गा च मनसा तथा
अहल्या, अरुंधती, मेना, तारा, मंदोदरी, दमयंती, वेदवती, गंगा आणि मनसा,
पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा । षष्ठी मङ्गलचण्डी च मूर्तिश्च धर्मकामिनी
पुष्टी, तुष्टी, स्मृती, मेधा, काळिका, वसुंधरा, षष्ठी, मंगलचंडी, मूर्ती आणि धर्मकामिनी,
स्वस्तिः श्रद्धा च शान्तिश्च कान्तिः क्षान्तिस्तथा परा । निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिदिनानि च
स्वस्ति, श्रद्धा, शांती, कांती, क्षमा, परा, निद्रा, तंद्रा, भूक, तहान, संध्या आणि रात्र-दिवस,
सम्पत्तिर्धृतिकीर्ती च क्रिया शोभा प्रभा शिवा । यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तु युगे युगे
समृद्धी, धैर्य, कीर्ती, कृती, शोभा, प्रभा, शिवा—प्रत्येक युगात जे उत्तम स्त्रीरूप प्रकटते,
कलाकलांशरूपं च स्वर्वेश्यादिकमेव च । तदप्रशस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च
कलांचे आणि कला-अंशांचे, तसेच इंद्रियांच्या अधिपतींचे जे रूप आहे, ते अप्रशंसनीय मानले जाते आणि जगात त्यांना वेश्या म्हणून ओळखले जाते.
सत्त्वप्रधानं यद्रूपं तद्युक्तं च प्रभावतः । तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम्
सत्त्वगुण प्रधान आणि सामर्थ्याने युक्त असलेले रूप सर्वत्र उत्तम मानले जाते आणि सतीचे रूप म्हणून गौरवले जाते.
तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः । रजोरूपं तमोरूपं कलासु विविधं स्मृतम्
हेच खरे रूप समजावे, असे ज्ञानी सांगतात; रजोगुण आणि तमोगुणाचे रूप विविध कलांमध्ये प्रकट होते.
मध्यमा रजसश्चांशास्तास्तु भोगेषु लोलुपाः । सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये निरताः सदा
रजोगुणप्रधान स्त्रिया मध्यम स्वभावाच्या असतात, सुख आणि भोगाची त्यांना हाव असते, आणि त्या नेहमी आपल्या मनाप्रमाणे वागतात.
कपटा मोहकारिण्यो धर्मार्थविमुखाः सदा । रजोरूपस्य साध्वीत्वमतो नैवोपजायते
त्या कपटी, भ्रम निर्माण करणाऱ्या आणि नेहमी धर्म व अर्थाकडे पाठ फिरवणाऱ्या असतात; म्हणून रजोगुणी स्त्रीमध्ये सत्त्व किंवा सत्वशीलता येत नाही.