होतारं प्रार्थयामास श्रद्धाऽथ दयिता मनोः । कन्या भवतु मे ब्रह्मंस्तथोपायो विधीयताम्
मनुची प्रिय पत्नी श्रद्धा तिने पुरोहिताला विनंती केली: 'माझ्या पोटी कन्या जन्माला यावी, ब्रह्मन्, त्यासाठी उपाय करा.'
मनसा चिन्तयन्होता कन्यामेवाजुहोद्धविः । ततस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम चाभवत्
पुरोहिताने मनात विचार करून, यज्ञात कन्येचे आहुती दिली. त्यामुळे त्या विचित्र प्रकारामुळे 'इला' नावाची मुलगी जन्माला आली.
अथ राजा सुतां दृष्ट्वा प्रोवाच विमना गुरुम् । कथं सङ्कल्पवैषम्यमिह जातं प्रभो तव
मग राजाने आपल्या कन्येला पाहून, मनात खिन्न होऊन गुरूंना विचारले: 'प्रभो, आपल्या संकल्पात असा फरक कसा झाला?'
तच्छ्रुत्वा स मुनिर्दध्यौ ज्ञात्वा होतुर्व्यतिक्रमम् । ईश्वरं शरणं यात इलायाः पुंस्त्वकाम्यया
हे ऐकून, त्या ऋषींनी ध्यान केले आणि पुरोहिताची चूक समजून, इलाला पुंसत्त्व मिळावे म्हणून ईश्वराची शरण घेतली.
मुनेस्तपःप्रभावाच्च परेशानुग्रहात्तथा । पश्यतां सर्वलोकानामिला पुरुषतामगात्
मुनिच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने आणि परमेश्वराच्या कृपेने, सगळ्या लोकांच्या समोर इला पुरुष झाला.
गुरुणा कृतसंस्कारः सुद्युम्नोऽथ मनोः सुतः । निधिर्बभूव विद्यानां सरितामिव सागरः
गुरुने विधीपूर्वक संस्कार केल्यावर, मनुचा मुलगा सुद्युम्न ज्ञानाचा खजिना झाला, जसा सागर नद्यांसाठी असतो.
अथ कालेन सुद्युम्नस्तारुण्यं समवाप्य च । मृगयार्थं वनं यातो हयमारुह्य सैन्धवम्
काळानुसार, सुद्युम्न तारुण्यात पोहोचल्यावर, सिंधू देशातील घोड्यावर बसून शिकार करण्यासाठी तो जंगलात गेला.
वनाद्वनांतरं गच्छन्बहु बभ्राम सानुगः । दैवादधस्ताद्धेमाद्रेः स कुमारो वनं ययौ
एक जंगल सोडून दुसऱ्या जंगलात जाताना, तो आपल्या सोबत्यांसह खूप भटकला; नशीबाने, तो कुमार हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या जंगलात गेला.
कस्मिंश्चित्समये यत्र भार्ययाऽपर्णया सह । अरमद्देवदेवस्तु शङ्करो भगवान्मुदा
त्या वेळी, त्या ठिकाणी, देवांचा देव शंकर आपल्या पत्नी अपर्णेसोबत आनंदात रमला होता.
तदा तु मुनयस्तत्र शिवदर्शनलालसाः । आजग्मुरथ तान्दृष्ट्वा गिरिजा व्रीडिताऽभवत्
तेव्हा, शिवदर्शनाची इच्छा असलेले ऋषी तिथे आले; त्यांना पाहून गिरिजा लाजली.
रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा गिरिशौ संशितव्रताः । निवृत्ता मुनयो जग्मुर्वैकुण्ठनिलयं तदा
गिरीश आणि त्यांची अर्धांगिनी रमण करताना पाहून, ते कठोर व्रतधारी ऋषी तिथून मागे फिरले आणि वैकुंठात गेले.
प्रियायाः प्रियमन्विच्छञ्छिवोऽरण्यं शशाप ह । अद्यारभ्य विशेद्योऽत्र पुमान् योषिद्भवेदिति
आपल्या प्रियेसोबत एकांत हवे म्हणून, शिवाने त्या जंगलाला शाप दिला, 'आजपासून जो पुरुष इथे येईल तो स्त्री होईल.'
तत आरभ्य तं देशं पुरुषा वर्जयंति हि । तत्र प्रविष्टः सुद्युम्नो बभूव प्रमदोत्तमा
त्या दिवसापासून पुरुषांनी तो प्रदेश टाळला; पण सुद्युम्न तिथे गेला आणि तो सुंदर स्त्री झाला.
स्त्रीभूतानुगानश्वं वडवां वीक्ष्य विस्मितः । अथ सा सुन्दरी योषा विचचार वने वने
आपले घोडे कासरी झालेले आणि सोबती स्त्रिया झालेल्या पाहून तो आश्चर्यचकित झाला; मग ती सुंदर स्त्री एकेक जंगल भटकू लागली.
एकदा सा जगामाथ बुधस्याश्रमसन्निधौ । दृष्ट्वा तां चारुसर्वाङ्गीं पीनोन्नतपयोधराम्
एकदा ती बुधाच्या आश्रमाजवळ आली; तिचे सर्वांग सुंदर, उन्नत व भरदार स्तन पाहून—
बिंबोष्ठीं कुन्ददशनां सुमुखीमुत्पलेक्षणाम् । अनङ्गशरविद्धांगश्चकमे भगवान्बुधः
बिंबासारखे ओठ, कुंदासारखे दात, सुंदर चेहरा आणि कमळासारखी डोळे असलेली, कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध झालेली तिला पाहून, बुधाने तिला इच्छिले.
सापि तं चकमे सुभ्रूः कुमारं सोमनंदनम् । ततस्तस्याश्रमेऽवात्सीद्रममाणा बुधेन सा
तीही सुंदर भुवया असलेली, सोमपुत्र बुधावर प्रेम करू लागली; म्हणून ती त्याच्या आश्रमात राहू लागली आणि दोघेही आनंदात रमू लागले.
अथ कालेन कियता पुरूरवसमात्मजम् । स तस्यां जनयामास मित्रावरुणसंभवः
काही काळाने, मित्र आणि वरुण यांच्या वंशातील बुधाने तिच्या पोटी पुरूरवा नावाचा मुलगा जन्माला घातला.
अथ वर्षेषु यातेषु कदाचित्सा बुधाश्रमे । स्मृत्वा स्वं पूर्ववृत्तान्तं दुःखिता निर्जगाम ह
काही वर्षांनी, तिने पूर्वीचा आपला प्रसंग आठवला आणि दुःखी होऊन बुधाच्या आश्रमातून बाहेर पडली.
गुरोरथाश्रमं गत्वा वसिष्ठस्य प्रणम्य तम् । निवेद्य वृत्तं शरणं ययौ पुंस्त्वमभीप्सती
मग ती आपल्या गुरु वसिष्ठ यांच्या आश्रमात गेली, त्यांना वंदन केले, घडलेला सर्व प्रकार सांगितला आणि पुन्हा पुरुष होण्याची इच्छा व्यक्त करून त्यांच्या आश्रयाला गेली.
वसिष्ठो ज्ञातवृत्तांतो गत्वा कैलासपर्वतम् । संपूज्य शंभुं तुष्टाव भक्त्या परमया युतः
वसिष्ठांनी तिची कहाणी समजून घेतली, कैलास पर्वतावर जाऊन शंभूची भक्तीपूर्वक पूजा केली आणि मोठ्या भक्तीने त्याचे स्तवन केले.
वसिष्ठ उवाच। नमो नमः शिवायास्तु शंकराय कपर्दिने । गिरिजार्द्धाङ्गदेहाय नमस्ते चंद्रमौलये
वसिष्ठ म्हणाले: 'शिवाला, शंकराला, जटाधारीला, गिरिजेच्या अर्ध्या देहात वास करणाऱ्याला आणि चंद्रमौळीला मी नमस्कार करतो.'
मृडाय सुखदात्रे ते नमः कैलासवासिने । नीलकण्ठाय भक्तानां भुक्तिमुक्तिप्रदायिने
तुम्हाला नमस्कार, जो सुख देणारा, कैलासावर राहणारा, निळ्या गळ्याचा, भक्तांना भोग आणि मोक्ष देणारा आहे.
शिवाय शिवरूपाय प्रपन्नभयहारिणे । नमो वृषभवाहाय शरण्याय परात्मने
शिवाला, शुभ स्वरूप असणाऱ्या, शरण आलेल्यांचा भयं दूर करणाऱ्या, वृषभावर बसणाऱ्या, सर्वांचा आधार असणाऱ्या आणि परात्मा असणाऱ्या तुला नमस्कार.
ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाय सर्गस्थितिलयेषु च । नमो देवाधिदेवाय वरदाय पुरारये
ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश यांच्या रूपात निर्माण, पालन आणि संहार करणाऱ्या, देवांचा देव, वर देणारा, आणि पुराचा शत्रू असणाऱ्या तुला नमस्कार.
यज्ञरूपाय यजतां फलदात्रे नमो नमः । गंगाधराय सूर्येन्दुशिखिनेत्राय ते नमः
यज्ञस्वरूप असणाऱ्या, यज्ञ करणाऱ्यांना फळ देणाऱ्या, गंगाधर, सूर्य, चंद्र आणि अग्नी डोळ्यात असणाऱ्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
एवं स्तुतः स भगवान्प्रादुरासीज्जगत्पतिः । वृषारूढोऽम्बिकोपेतः कोटिसूर्यसमप्रभः
अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, जगाचा स्वामी, वृषभावर बसलेला, अंबिकेसह, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी भगवान प्रकट झाला.
रजताचलसंकाशस्त्रिनेत्रश्चंद्रशेखरः। प्रणतं परितुष्टात्मा प्रोवाच मुनिसत्तमम्
तो चांदीच्या पर्वतासारखा, तीन डोळ्यांचा, चंद्रकोरीने शोभलेला होता. त्याचे मन संतुष्ट होते आणि त्याने वाकलेला श्रेष्ठ ऋषीला बोलले.
श्रीभगवानुवाच। वरं वरय विप्रर्षे यत्ते मनसि वर्तते । इत्युक्तस्तं प्रणम्येला पुँस्त्वमभ्यर्थयन्मुनिः
श्रीभगवान म्हणाले: 'हे श्रेष्ठ ऋषी, तुझ्या मनात जे आहे ते वर माग.' असे म्हणून, त्या ऋषीने वाकून पुरुषत्व मागितले.
अथ प्रसन्नो भगवानुवाच मुनिसत्तमम् । मासं पुमान्स भविता मासं नारी भविष्यति
मग प्रसन्न होऊन भगवान म्हणाले: 'एक महिना तू पुरुष राहशील आणि एक महिना स्त्री राहशील.'