शुक उवाच व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् । सर्वेषामाश्रमाणां च गृहस्थाश्रम उत्तमः
शुक म्हणाला: माझ्या वडिलांनी, व्यासांनी, मला सांगितले — 'राजा, पत्नी स्वीकार; सर्व आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे.'
मया नाङ्गीकृतं वाक्यं मत्त्वा बन्धं गुरोरपि । न बन्धोऽस्तीति तेनोक्तो नाहं तत्कृतवान्पुनः
गुरूंचे ते वचन मी बंधन समजून मान्य केले नाही; मग त्यांनी सांगितले, 'ते बंधन नाही.' तरी मी तसे केले नाही.
इति सन्दिग्धमनसं मत्वा स मुनिसत्तमः । उवाच वचनं तथ्यं मिथिलां गच्छ मा शुचः
माझ्या मनात शंका आहे हे पाहून त्या मुनिश्रेष्ठांनी सत्य वचन सांगितले — 'मिथिलेला जा, चिंता करू नकोस.'
याज्योऽस्ति जनकस्तत्र जीवन्मुक्तो नराधिपः । विदेहो लोकविदितः पाति राज्यमकण्टकम्
तेथे जनक नावाचा राजा आहे, ज्याला विदेह म्हणतात. तो लोकांत प्रसिद्ध आणि जिवंतपणी मुक्त आहे, आणि त्रासाविना राज्य करतो.
कुर्वन् राज्यं तथा राजा मायापाशैर्न बध्यते । त्वं बिभेषि कथं पुत्र वनवृत्तिः परन्तप
राजा असूनही तो मायेमुळे बांधला जात नाही; मग पुत्रा, तू गृहस्थाश्रमाची भीती का बाळगतोस, हे शत्रूंचा नाश करणारा?
पश्य तं नृपशार्दूलं त्यज मोहं मनोगतम् । कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम्
त्या राजसिंहाला पाहा, मनातील मोह सोड. महाभागा, पत्नी स्वीकार किंवा त्या राजाला विचार.
सन्देहं ते मनोजातं कथयिष्यति पार्थिवः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मामेहि तरसा सुत
राजा तुझ्या मनातील शंका दूर करील; त्याचे वचन ऐकून, पुत्रा, लवकर माझ्याकडे ये.
सम्प्राप्तोऽहं महाराज त्वत्पुरे च तदाज्ञया । मोक्षकामोऽस्मि राजेन्द्र ब्रूहि कृत्यं ममानघ
महारााज, मी त्यांच्या आज्ञेने तुझ्या नगरीत आलो आहे; राजेंद्र, मला मुक्ती हवी आहे — पापरहित राजा, मला काय करावे ते सांग.
तपस्तीर्थव्रतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् । ज्ञानं वा वद राजेन्द्र मोक्षं प्रति च कारणम्
राजेंद्र, तप, तीर्थयात्रा, व्रत, यज्ञ, स्वाध्याय, तीर्थसेवा किंवा ज्ञान — यातून मुक्तीसाठी योग्य साधन कोणते ते सांग.
जनक उवाच शृणु विप्रेण कर्तव्यं मोक्षमार्गाश्रितेन यत् । उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यासाय वै गुरौ
जनक म्हणाले: मुक्तीच्या मार्गावर असलेल्या ब्राह्मणाने काय करावे ते ऐक. उपनयन झाल्यावर प्रथम गुरूकडे जाऊन वेदांचा अभ्यास करावा.
अधीत्य वेदवेदान्तान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो निवसेन्मुनिः
वेद आणि वेदांत शिकून, गुरुदक्षिणा दिल्यावर, तो घरी परतून पत्नीसमवेत गृहस्थाश्रमात राहावा.
न्यायवृत्तिस्तु सन्तोषी निराशी गतकल्मषः । अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वाणः सत्यवाक्शुचिः
तो योग्य मार्गाने, समाधानाने, अपेक्षारहित आणि पापमुक्त राहावा; अग्निहोत्रासारखी कर्मे करावी, सत्य बोलावे आणि शुद्ध राहावे.
पुत्रं पौत्रं समासाद्य वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । तपसा षड्रिपूञ्जित्वा भार्यां पुत्रे निवेश्य च
पुत्र आणि नातू मिळाल्यावर, तो वनप्रस्थाश्रमात जाऊन, तपाने षड्रिपू जिंकावे आणि पत्नीला पुत्राकडे सोपवावे.
सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । वसेत्तुर्याश्रमे श्रान्तः शुद्धे वैराग्यसम्भवे
सर्व अग्नी योग्य प्रकारे स्वतःमध्ये समाविष्ट करून, धर्मज्ञ झाल्यावर, थकला की चौथ्या आश्रमात शुद्ध आणि वैराग्याने राहावे.
विरक्तस्याधिकारोऽस्ति संन्यासे नान्यथा क्वचित् । वेदवाक्यमिदं तथ्यं नान्यथेति मतिर्मम
फक्त ज्याला वैराग्य आहे त्यालाच संन्यासाचा अधिकार आहे; अन्यथा कधीच नाही. वेदांचे हे सत्य वचन आहे आणि माझीही हीच श्रद्धा आहे.
शुकाष्टचत्वारिशद्वै संस्कारा वेदबोधिताः । चत्वारिंशद्गृहस्थस्य प्रोक्तास्तत्र महात्मभिः
शुक, वेदांनी अठ्ठेचाळीस संस्कार सांगितले आहेत; त्यातील चाळीस गृहस्थासाठी महात्म्यांनी सांगितले आहेत.
अष्टौ च मुक्तिकामस्य प्रोक्ताः शमदमादयः । आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति शिष्टानुशासनम्
मुक्तीची इच्छा असणाऱ्याला शांतता, मनावर ताबा आणि अशा आठ गुणांची शिकवण दिली आहे. ज्ञानी लोक सांगतात की, प्रत्येक आश्रमातून पुढच्या आश्रमाकडे जावे.
शुक उवाच उत्पन्ने हृदि वैराग्ये ज्ञानविज्ञानसम्भवे । अवश्यमेव वस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा
शुक म्हणाला: जेव्हा मनात वैराग्य येते आणि ज्ञानासोबतच प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो, तेव्हा माणसाने आश्रमात किंवा वनात राहायलाच हवे.
जनक उवाच इन्द्रियाणि बलिष्ठानि न नियुक्तानि मानद । अपक्वस्य प्रकुर्वन्ति विकारांस्ताननेकशः
जनक म्हणाले: हे मानदायक, इंद्रिये फार बलवान असतात. जर त्यांना वश केले नाही, तर अपरिपक्व माणसाच्या मनात अनेक विकार निर्माण करतात.
भोजनेच्छां सुखेच्छां च शय्येच्छामात्मजस्य च । यती भूत्वा कथं कुर्याद्विकारे समुपस्थिते
जेव्हा अन्न, सुख, झोप किंवा मुलाबाळांची इच्छा मनात येते, तेव्हा संन्यासी झालेला माणूस त्या बदलांमध्ये अस्वस्थ न होता कसा राहू शकेल?
दुर्जरं वासनाजालं न शान्तिमुपयाति वै । अतस्तच्छमनार्थाय क्रमेण च परित्यजेत्
वासनेचं जाळं तुटणं फार कठीण आहे आणि त्यातून शांतता मिळत नाही. म्हणून, त्या वासनांना शांत करण्यासाठी हळूहळू त्याग करावा.
ऊर्ध्वं सुप्तः पतत्येव न शयानः पतत्यधः । परिव्रज्य परिभ्रष्टो न मार्गं लभते पुनः
वर झोपलेला माणूस खाली पडतो, पण खाली झोपलेला पडत नाही. त्याचप्रमाणे, संन्यास घेतलेला जर मार्गावरून भरकटला, तर पुन्हा योग्य मार्ग मिळवणं कठीण होतं.
यथा पिपीलिका मूलाच्छाखायामधिरोहति । शनैः शनैः फलं याति सुखेन पदगामिनी
जशी मुंगी हळूहळू मुळापासून फांदीपर्यंत चढते आणि पावलोपावली सहजपणे फळापर्यंत पोहोचते, तसंच माणसानेही हळूहळू पुढे जावं.
विहङ्गस्तरसा याति विघ्नशङ्कामुदस्य वै । श्रान्तो भवति विश्रम्य सुखं याति पिपीलिका
पक्षी वेगाने उडतो आणि अडथळ्यांची पर्वा करत नाही, पण तो लवकर थकतो. मुंगी मात्र थोडं थांबून, विश्रांती घेत घेत सुखाने आपल्या ध्येयापर्यंत पोहोचते.
मनस्तु प्रबलं काममजेयमकृतात्मभिः । अतः क्रमेण जेतव्यमाश्रमानुक्रमेण च
मनातली इच्छा फार बलवान असते, आणि ज्याचं मन वश नाही त्याला ते जिंकता येत नाही. म्हणून, आश्रमाच्या क्रमाने हळूहळू मन जिंकावं.
गृहस्थाश्रमसंस्थोऽपि शान्तः सुमतिरात्मवान् । न च हृष्येन्न च तपेल्लाभालाभे समो भवेत्
गृहस्थाश्रमात असूनही जो शांत, सुज्ञ आणि मनावर ताबा ठेवणारा आहे, तो लाभ-हानीमध्ये सम राहतो, न आनंदित होतो, न दुःखी.
विहतं कर्म कुर्वाणस्त्यजंश्चिन्तान्वितं च यत् । आत्मलाभेन सन्तुष्टो मुच्यते नात्र संशयः
आपली कर्तव्ये करताना आसक्ती आणि चिंता सोडून, आत्मसाक्षात्कारात समाधानी राहिल्यास मुक्ती मिळते—याबद्दल शंका नाही.
पश्याहं राज्यसंस्थोऽपि जीवन्मुक्तो यथानघ । विचरामि यथाकामं न मे किञ्चित्प्रजायते
पहा, मी राज्यात असूनही जिवंतपणी मुक्त आहे, हे पापरहित. मी माझ्या इच्छेप्रमाणे वागत असतो आणि माझ्या मनात काहीच निर्माण होत नाही.
भुञ्जानो विविधान्भोगान्कुर्वन्कार्याण्यनेकशः । भविष्यामि यथाहं त्वं तथा मुक्तो भवानघ
मी विविध सुखांचा आस्वाद घेतो, अनेक कर्तव्ये पार पाडतो, तरीही मी जसा आहे तसाच राहतो. त्याचप्रमाणे, हे पापरहित, तूही मुक्त होशील.
कथ्यते खलु यद्दृश्यमदृश्यं बध्यते कुतः । दृश्यानि पञ्चभूतानि गुणास्तेषां तथा पुनः
जे काही दिसतं किंवा दिसत नाही, त्याला बांधलेलंच मानलं जातं. दिसणाऱ्या गोष्टी म्हणजे पंचमहाभूते आणि त्यांचे गुण.