कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया । तस्याश्च जन्मकथनं वद मङ्गलकारणम्
पृथ्वी अदृश्य झाली—ती कुठे राहिली? सृष्टीच्या वेळी ती पुन्हा कशी प्रकट झाली?
श्रीनारायण उवाच सर्वादिसृष्टौ सर्वेषां जन्म देव्या इति श्रुतिः । आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषु प्रलयेषु च
श्रीनारायण म्हणाले: सर्व सृष्टीच्या आरंभी सर्वांचा जन्म देवीपासूनच झाला, असं श्रुती सांगते; सर्व प्रलयात प्रकट होणं आणि अदृश्य होणं हे सर्वांमध्ये आहे.
श्रूयतां वसुधाजन्म सर्वमङ्गलकारणम् । विघ्ननिघ्नकरं पापनाशनं पुण्यवर्धनम्
श्री नारायण म्हणाले: सर्व सृष्टीच्या आरंभी, सर्वांचा जन्म देवीपासूनच होतो, असे शास्त्र सांगते. तिच्या प्रकटतेमुळे सर्व मंगल घडते, विघ्न दूर होतात, पापांचा नाश होतो आणि पुण्य वाढते.
अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभमेदसा । बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमतः शृणु
काही लोक म्हणतात की मधु आणि कैटभ यांच्या मेदापासून ही पवित्र पृथ्वी निर्माण झाली; पण या मताविरुद्धचे खरे सांगतो, ते ऐक.
ऊचतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा । आवां वध्यौ न यत्रोर्वी पाथसा संवृतेति च
पूर्वी त्या दोघांनी आपल्या युद्धातील तेजामुळे विष्णूला सांगितले: 'आम्ही फक्त तिथेच मारले जाऊ शकतो जिथे पृथ्वी पाण्याखाली नाही.'
तयोर्जीवनकाले न प्रत्यक्षा साभवत्स्फुटम् । ततो बभूव मेदश्च मरणानन्तरं तयोः
त्या दोघे जिवंत असताना पृथ्वी स्पष्टपणे दिसली नाही; त्यांच्या मृत्यूनंतरच मेद प्रकट झाला.
मेदिनीति च विख्यातेत्युक्तमेतन्मतं शृणु । जलधौता कृता पूर्वं वर्धिता मेदसा यतः
म्हणून तिला 'मेदिनि' असे नाव मिळाले; याचे कारण ऐक: पूर्वी ती पाण्याने धुतली गेली आणि त्या मेदामुळे वाढली.
कथयामि ते तज्जन्म सार्थकं सर्वमङ्गलम् । पुरा श्रुतं यच्छ्रुत्युक्तं धर्मवक्त्राच्च पुष्करे
मी तुला तिच्या जन्माची खरी आणि सर्व मंगल कथा सांगतो, जी पूर्वी पुष्कर क्षेत्रात धर्माच्या मुखातून आणि वेदांतून ऐकली आहे.
महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम् । मनो बभूव कालेन सर्वाङ्गव्यापकं ध्रुवम्
महाविराट पुरुष जो पाण्यात दीर्घकाळ पडला होता, त्याच्या सर्व अंगांत व्यापणारे, अचल असे मन कालांतराने उत्पन्न झाले.
तच्च प्रविष्टं सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च । कालेन महता पश्चाद् बभूव वसुधा मुने
ते मन सर्वांच्या अंगात, केसांच्या छिद्रांत प्रवेशले; आणि खूप काळानंतर, हे मुनी, पृथ्वी प्रकट झाली.
प्रत्येकं प्रतिलोम्नां च कूपेषु संस्थिता सदा । आविर्भूता तिरोभूता सजला च पुनः पुनः
प्रत्येक केसाच्या छिद्रात ती नेहमी विहार करते, कधी प्रकट, कधी अदृश्य, आणि पाण्यासह पुन्हा पुन्हा प्रकट होते.
आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलोपर्युपस्थिता । प्रलये च तिरोभूता जलस्याभ्यन्तरे स्थिता
सृष्टीच्या वेळी ती पाण्याच्या वर प्रकट होते; आणि प्रलयाच्या वेळी ती अदृश्य होऊन पाण्यातच राहते.
प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकाननसंयुता । सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपसमन्विता
प्रत्येक विश्वात पृथ्वीला पर्वत, वन, सात समुद्र आणि सात द्वीप यांचा संग आहे.
हेमाद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता । ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च सुरैर्लोकैस्तदाज्ञया
ती सुवर्ण मेरू पर्वत, ग्रह, चंद्र, सूर्य आणि ब्रह्मा, विष्णू, शिव व इतर देवांच्या लोकांसह त्यांच्या आज्ञेने एकत्र आहे.
पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभारतसंयुता । काञ्चनीभूमिसंयुक्ता सप्तस्वर्गसमन्विता
ती पवित्र तीर्थक्षेत्रांनी, पुण्य भारतभूमीने, सोन्याच्या मातीने आणि सात स्वर्गांनी युक्त आहे.
पातालसप्तं तदधस्तदूर्ध्वं ब्रह्मलोकतः । ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्वं विश्वं च तत्र वै
तिच्या खाली सात पाताळे आहेत, वर ब्रह्मलोक आहे; तिथेच ध्रुवलोक आहे आणि सर्व विश्वही तिथेच आहे.
एवं सर्वाणि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि च । नश्वराणि च विश्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि वै
अशा प्रकारे सर्व जग पृथ्वीवर निर्माण झाले आहे; आणि ही सर्व जग नाशवंत व कृत्रिम आहेत.
प्रलये प्राकृते चैव ब्रह्मणश्च निपातने । महाविराडादिसृष्टौ सृष्टः कृष्णेन चात्मना
प्रलयाच्या वेळी, ब्रह्माचा अंत झाल्यावर, आणि महाविराटादी सृष्टीच्या वेळी, कृष्ण स्वतः तिची निर्मिती करतो.
नित्यौ च स्थितिप्रलयौ काष्ठाकालेश्वरैः सह । नित्याधिष्ठातृदेवी सा वाराहे पूजिता सुरैः
पृथ्वीची स्थिती आणि प्रलय हे दोन्ही कालपुरुषांसह नित्य आहेत; ती नित्य अधिष्ठात्री देवी वराह रूपात देवांनी पूजली जाते.
मुनिभिर्मनुभिर्विप्रैर्गन्धर्वादिभिरेव च । विष्णोर्वराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसम्मता
मुनी, मनु, ब्राह्मण, गंधर्व आणि इतरांनी तिचा सन्मान केला आहे; ती वेदांनी मान्य केलेली विष्णूच्या वराह रूपातील पत्नी आहे.
तत्पुत्रो मङ्गलो ज्ञेयो घटेशो मङ्गलात्मजः । नारद उवाच पूजिता केन रुपेण वाराहे च सुरैर्मही
त्याचा मुलगा मंगळ म्हणून ओळखला जातो, आणि घटेश हा मंगळाचा पुत्र आहे. नारद म्हणाले: वराहावतारात, हे पृथ्वीदेवी, देवांनी तुम्हाला कोणत्या रूपात पूजले होते?
वाराहे चैव वाराही सर्वैः सर्वाश्रया सती । मूलप्रकृतिसम्भूता पञ्चीकरणमार्गतः
वराहावतारात सर्वांनी वराही या सर्वांचा आधार असलेल्या देवीची पूजा केली. त्या मूळ प्रकृतीपासून उत्पन्न होऊन, पंचीकरणाच्या मार्गाने प्रकट झाल्या.
तस्याः पूजाविधानं चाप्यधश्चोर्ध्वमनेकशः । मङ्गलं मङ्गलस्यापि जन्म वासं वद प्रभो
त्यांच्या पूजेची पद्धत वरखाली अनेक प्रकारची आहे. प्रभो, मंगळाचा जन्म आणि त्याचे निवासस्थान याबद्दल मला सांगा.
श्रीनारायण उवाच वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा संस्तुतः पुरा । उद्दधार महीं हत्वा हिरण्याक्षं रसातलम्
श्री नारायण म्हणाले: वराहावतारात, ब्रह्मदेवाने एकदा वराहाची स्तुती केली. त्याने हिरण्याक्षाचा वध करून पृथ्वीला पाताळातून वर काढले.
जले तां स्थापयामास पद्मपत्रं यथा हृदे । तत्रैव निर्ममे ब्रह्मा विश्वं सर्वं मनोहरम्
त्याने पृथ्वीला पाण्यात ठेवले, जणू हृदयावर कमळाच्या पानासारखी. तिथेच ब्रह्मदेवाने हे सुंदर विश्व निर्माण केले.
दृष्ट्वा तदधिदेवीं च सकामां कामुको हरिः । वराहरूपी भगवान् कोटिसूर्यसमप्रभः
ती अधिदेवी इच्छेने भरलेली पाहून, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी असलेला वराहरूपी हरि तिच्याकडे आकर्षित झाला.
कृत्वा रतिकलां सर्वां मूर्तिं च सुमनोहराम् । क्रीडाञ्चकार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम्
त्याने सर्व प्रेमकला दाखवून अत्यंत मोहक रूप धारण केले आणि दिव्य वर्षभर रात्रंदिवस गुप्तपणे तिच्यासोबत रमण केले.
सुखसम्भोगसंस्पर्शान्मूर्च्छां सम्प्राप सुन्दरी । विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमोऽतिसुखप्रदः
त्या सुखद संगामुळे आणि स्पर्शाने सुंदर देवी बेशुद्ध झाली. दोघेही कुशल असल्याने त्यांचा संग अत्यंत आनंददायक ठरला.
विष्णुस्तदङ्गसंश्लेषाद् बुबुधे न दिवानिशम् । वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम्
त्या घट्ट आलिंगनामुळे विष्णूला दिवसरात्र कळत नव्हते. वर्षाच्या शेवटी शुद्धीवर येऊन, त्या कामिनीला त्याने सोडले.
पूर्वरूपं वराहं च दधार स च लीलया । पूजाञ्चकार तां देवीं ध्यात्वा च धरणीं सतीम्
नंतर त्याने आपले पूर्वीचे वराहरूप सहजतेने धारण केले आणि त्या स्थिर पृथ्वीदेवीचे ध्यान करून तिची पूजा केली.