श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञाः पुमांस ऋतुगामिनः । लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्मः कृते युगे
लोक वेद, स्मृती आणि पुराणे जाणणारे असतात आणि योग्य ऋतूंचे पालन करतात; कृतयुगात अधर्माचा लवलेशही नसतो, धर्म पूर्णपणे वसलेला असतो.
धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे ततः । कलौ वृत्ते चैकपाच्च सर्वलुप्तिस्ततः परम्
त्रेतायुगात धर्म तीन पायांवर उभा असतो, द्वापारयुगात दोन पायांवर आणि कलियुगात फक्त एका पायावर टिकून राहतो; त्यानंतर सर्व काही नाहीसे होते.
वाराः सप्त तथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः । तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव च
हे ब्राह्मण, आठवड्याचे सात दिवस, सोळा तिथी, बारा महिने आणि सहा ऋतू असे सांगितले आहेत.
द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् । चतुर्भिः प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा
दोन पक्ष, दोन अयन, दिवसाचे चार प्रहर आणि रात्रीचेही चार प्रहर; महिन्यात तीस दिवस असतात.
वर्षं पञ्चविधं ज्ञेयं कालसंख्याविधिक्रमे । यथा चायान्ति यान्त्येव यथा युगचतुष्टयम्
वर्ष पाच प्रकारचे असते, काळाच्या मोजणीनुसार; जसे वर्षे येतात आणि जातात, तसेच चार युगेही येतात आणि जातात.
वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् । शतत्रये षष्ठ्यधिके नराणां च युगे गते
मानव आणि देव यांचे एक वर्ष पूर्ण झाले की, दिवस आणि रात्र संपतात; आणि जेव्हा तीनशे साठ वर्षे पूर्ण होतात, तेव्हा एक युग संपते.
देवानां च युगं ज्ञेयं कालसंख्याविदां मतम् । मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः
देवतांचे युग काळाच्या मोजणीनुसार ओळखावे; देवांसाठी एक मन्वंतर म्हणजे एकाहत्तर युगे असतात.
मन्वन्तरसमं ज्ञेयमायुष्यञ्च शचीपतेः । अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम्
शचीपती इंद्राचे आयुष्य एक मन्वंतराएवढे असते; आणि आठविसावे इंद्र संपले की, ब्रह्मदेवाचा एक दिवस आणि रात्र पूर्ण होतात.
अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मणः । प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा
एकशे आठ वर्षे पूर्ण झाली की, ब्रह्मदेवाचा अस्त होतो; त्यानंतर नैसर्गिक प्रलय येतो आणि पृथ्वी दिसेनाशी होते.
जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः । ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि
सर्व जग पाण्यात बुडते; ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतर सर्व ऋषी, ज्ञानी हे सत्यस्वरूप आत्म्यात विलीन होतात.
तत्रैव प्रकृतिर्लीना तत्र प्राकृतिको लयः । लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने
तेथेच प्रकृती विलीन होते आणि नैसर्गिक प्रलय घडतो; जेव्हा असा प्रलय होतो आणि ब्रह्मदेवाचा अस्त होतो, हे मुनी,
निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने । एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च
श्रीदेवीचा काळ फक्त एक क्षण एवढा मानला जातो, हे मुनी; अशा प्रकारे सर्व ब्रह्मांड आणि विश्व नष्ट होतात.
निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च । एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा
त्या एका क्षणाच्या अंतराने पुन्हा सृष्टीची निर्मिती होते; अशा अनेक प्रकारच्या सृष्टी आणि अनेक प्रकारचे प्रलय असतात.
कति कल्पा गतायाताः संख्यां जानाति कः पुमान् । सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद
किती कल्पे गेल्या आणि येणार आहेत, हे कोणाला माहीत आहे? सृष्टी, प्रलय आणि ब्रह्मांड यांची संख्या कोणाला ठाऊक आहे, हे नारद?
ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे संख्यां जानाति कः पुमान् । ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः
प्रत्येक ब्रह्मांडात किती ब्रह्मा आहेत, हे कोणाला माहीत आहे? सर्व ब्रह्मांडांचा एकच स्वामी आहे.
सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् । ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट्
तोच सर्वांचा परमात्मा आहे, जो सत्, चित् आणि आनंदस्वरूप आहे; ब्रह्मा आणि इतर सर्व त्याचे अंश आहेत आणि महाविराटही त्याचाच अंश आहे.
तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा । तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः
तीच्या अंशातून विराट आणि लहान असे दोन्ही निर्माण झाले; हीच प्रकृती सर्वश्रेष्ठ आहे. तिच्यापासूनच अर्धनारीश्वरही उत्पन्न झाला.
सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः । चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्
तीच कृष्णरूपात प्रकट झाली, दोन रूपांनी—दोन हातांची आणि चार हातांची. वैकुंठात चार हातांचा आणि गोलोकात स्वतः दोन हातांचा कृष्ण आहे.
ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् । यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च
ब्रह्मापासून गवताच्या पातीपर्यंत सर्व काही प्रकृतीचेच आहे; प्रकृतीपासून जे काही निर्माण होते ते सर्व नाशवंतच असते.
एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् । स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्
अशी ही सृष्टीची कारणीभूत शक्ती सत्य, शाश्वत आणि सनातन आहे; ती परब्रह्म, प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ, स्वतःच्या इच्छेने असलेली आणि निर्गुण आहे.
निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् । करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्भवः
ती कोणत्याही उपाधीशिवाय, निराकार, भक्तांवर कृपा करण्यास सदैव उत्सुक आहे; तिच्या ज्ञानामुळे कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा हे ब्रह्मांड निर्माण करतो.
शिवो मृत्युज्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान्
शिव, मृत्यूपर विजय मिळवणारा, संहार करणारा आणि सर्व जीवांचा जाणणारा—त्याच्या ज्ञानामुळे आणि तपामुळे सर्वांचा स्वामी महान तप करतो.
महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः । सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम्
ती महान विभूतींनी युक्त, सर्वज्ञ, सर्वत्र पाहणारी, सर्वव्यापी, सर्वांना रक्षण आणि सर्व संपत्ती देणारी आहे.
विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्भक्त्या यस्य सेवया । महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी
विष्णू सर्वांचा स्वामी, श्रीमंत, ज्याच्या भक्तीने आणि सेवेमुळे सर्व काही मिळते; आणि महामाया हीच प्रकृती, सर्व शक्तींची अधिष्ठात्री देवी आहे.
सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया
तीच भगवती म्हणून ओळखली जाते, जी सत्, चित् आणि आनंदरूप आहे; तिच्या ज्ञानाने, तपाने, भक्तीने आणि सेवेमुळे सर्व काही मिळते.
सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता । पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया
ती सावित्री, देवांची माता, वेदांची अधिष्ठात्री देवता आहे; वेदज्ञ ब्राह्मणांनी पूजली जाते, तिच्या ज्ञानाने आणि सेवेमुळे सर्व काही मिळते.
सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा । यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता
ती सर्व विद्यांची देवी, ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ, तिच्या सेवेला आणि तपाला सर्व विश्वात पूजली जाते.
सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी । सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी
ती सर्व गावांची अधिष्ठात्री देवी, सर्व संपत्ती देणारी, सर्वांची स्वामिनी, सर्वांनी वंदनीय आणि सर्वांना पुत्र देणारी आहे.
सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी । कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता
ती सर्वांनी स्तुत्य, सर्वज्ञ, सर्व दु:खांचा नाश करणारी, कृष्णाच्या डाव्या भागातून उत्पन्न झालेली आणि कृष्णाच्या प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे.
कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया । सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे
कृष्णाला स्वतःच्या प्राणांपेक्षा प्रिय, प्रेमाने राधिका, शक्तीची सेवा करून सर्वश्रेष्ठ रूप, सौभाग्य, मान आणि गौरव मिळवणारी आहे.