निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् । तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्
तेथेच द्वारपालाने त्याला थांबवले. तो तिथेच, लाकडासारखा हालचाल न करता, दारात उभा राहून मुक्तीचा विचार करू लागला.
छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः । ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः
छायेत आणि उन्हात दोन्ही ठिकाणी सारखेच पाहणारा तो महान तपस्वी, एकांतात ध्यान करत, स्तंभासारखा हलू न उभा राहिला.
तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः
थोड्या वेळाने राजाचा मंत्री, हात जोडून, त्याच्याकडे आला आणि त्याला राजवाड्याच्या दुसऱ्या दालनात घेऊन गेला.
तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् । तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्
तेथे त्याला सुंदर, फुलांनी बहरलेले दिव्य झाडांचे बाग दाखवली आणि पाहुण्याची योग्य प्रकारे आदरातिथ्य केली.
वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः । गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः
तेथे राजसेवेत तत्पर असलेल्या मुख्य स्त्रिया, गाणे व वाद्य वाजवण्यात कुशल आणि प्रेमकलांमध्ये पारंगत, उपस्थित होत्या.
ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः । निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा
त्या स्त्रियांना शुकाची सेवा करण्यास सांगून, तो श्रेष्ठ मंत्री त्या दालनातून बाहेर गेला. व्यासपुत्र तिथेच उभा राहिला.
पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि । देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः
त्या स्त्रियांनी त्याची अत्यंत भक्तीने, योग्य रीतीने पूजा केली आणि त्या काळाला व जागेला अनुरूप विविध अन्नांनी त्याला तृप्त केले.
ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् । रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः
नंतर, त्या अंतःपुरातील स्त्रिया, कामवासनेने मोहित होऊन, त्याला राजवाड्याच्या सुंदर बागेची सफर घडवू लागल्या.
स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः । दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्
तो तरुण, देखणा, आकर्षक, गोड बोलणारा आणि मनमोहक होता. त्याला पाहताच त्या सर्व स्त्रिया जणू काही दुसरा कामदेवच समोर उभा आहे असे वाटून मूर्च्छित झाल्या.
जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्
त्याला इंद्रियांवर विजय मिळवलेला ऋषी समजून त्या सर्व त्याची सेवा करू लागल्या. पण तो शुद्ध अंतःकरणाचा वनवासी त्यांना आईसारखेच मानू लागला.
आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति । पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान्
स्वतःमध्ये रममाण, क्रोधावर विजय मिळवलेला तो, न आनंदी होत होता ना दुःखी. त्या स्त्रियांच्या बदलत्या भावनांकडे पाहूनही तो शांत आणि स्थिर राहिला.
तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् । परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम्
त्या स्त्रियांनी त्याला सुंदर, नीट सजवलेली, मौल्यवान वस्त्रांनी मढवलेली आणि विविध वस्तूंनी सजलेली उत्तम शय्या दिली.
स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः । उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत
त्याने कुशा हातात घेऊन, पाय धुऊन, संध्याकाळची पूजा केली आणि मग ध्यानात मग्न झाला.
याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् । सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः
रात्रीचा एक प्रहर तो ध्यानात स्थिर राहिला, त्यानंतर झोपला. दोन प्रहर झोपून मग शुक पुन्हा उठला.
पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत । स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः
रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी त्याने पुन्हा ध्यान केले. मग स्नान करून सकाळच्या क्रिया पूर्ण केल्या आणि पुन्हा एकाग्रतेने बसला.
जनकोपदेशवर्णनम् सूत उवाच॥ सूत उवाच श्रुत्वा तमागतं राजा मन्त्रिभिः सहितः शुचिः । पुरः पुरोहितं कृत्वा गुरुपुत्रं समभ्यगात्
शुक आल्याचे कळताच, पवित्र राजा आपल्या मंत्र्यांसह, पुरोहिताला पुढे करून, गुरुपुत्राच्या स्वागतासाठी गेला.
कृत्वार्हणां नृपः सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम् । पप्रच्छ कुशलं गां च विनिवेद्य पयस्विनीम्
राजाने योग्य आदर केला, उत्तम आसन दिले आणि त्याची कुशलता विचारली. तसेच, दूधाने भरलेली गाय अर्पण केली.
स च तां नृपपूजां वै प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि । पप्रच्छ कुशलं राज्ञे स्वं निवेद्य निरामयम्
त्याने राजाच्या त्या पूजेचा योग्य रीतीने स्वीकार केला आणि राजाची कुशलता विचारून, स्वतः निरोगी असल्याचे सांगितले.
कृत्वा कुशलसंप्रश्नमुपविष्टं सुखासने । शुक व्याससुतं शान्तं पर्यपृच्छत पार्थिवः
राजाने कुशल विचारून, सुखाने आसनावर बसलेल्या शांत व्यासपुत्र शुकाला विचारले.
किं निमित्तं महाभाग निःस्पृहस्य च मां प्रति । जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्यं तन्मुनिसत्तम
महाभागा, तू सर्व इच्छा सोडलेला असूनही माझ्याकडे कशासाठी आला आहेस? हे मुनिश्रेष्ठा, तुझे येणे कोणत्या कारणासाठी आहे ते सांग.
शुक उवाच व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् । सर्वेषामाश्रमाणां च गृहस्थाश्रम उत्तमः
शुक म्हणाला: माझ्या वडिलांनी, व्यासांनी, मला सांगितले — 'राजा, पत्नी स्वीकार; सर्व आश्रमांमध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे.'
मया नाङ्गीकृतं वाक्यं मत्त्वा बन्धं गुरोरपि । न बन्धोऽस्तीति तेनोक्तो नाहं तत्कृतवान्पुनः
गुरूंचे ते वचन मी बंधन समजून मान्य केले नाही; मग त्यांनी सांगितले, 'ते बंधन नाही.' तरी मी तसे केले नाही.
इति सन्दिग्धमनसं मत्वा स मुनिसत्तमः । उवाच वचनं तथ्यं मिथिलां गच्छ मा शुचः
माझ्या मनात शंका आहे हे पाहून त्या मुनिश्रेष्ठांनी सत्य वचन सांगितले — 'मिथिलेला जा, चिंता करू नकोस.'
याज्योऽस्ति जनकस्तत्र जीवन्मुक्तो नराधिपः । विदेहो लोकविदितः पाति राज्यमकण्टकम्
तेथे जनक नावाचा राजा आहे, ज्याला विदेह म्हणतात. तो लोकांत प्रसिद्ध आणि जिवंतपणी मुक्त आहे, आणि त्रासाविना राज्य करतो.
कुर्वन् राज्यं तथा राजा मायापाशैर्न बध्यते । त्वं बिभेषि कथं पुत्र वनवृत्तिः परन्तप
राजा असूनही तो मायेमुळे बांधला जात नाही; मग पुत्रा, तू गृहस्थाश्रमाची भीती का बाळगतोस, हे शत्रूंचा नाश करणारा?
पश्य तं नृपशार्दूलं त्यज मोहं मनोगतम् । कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम्
त्या राजसिंहाला पाहा, मनातील मोह सोड. महाभागा, पत्नी स्वीकार किंवा त्या राजाला विचार.
सन्देहं ते मनोजातं कथयिष्यति पार्थिवः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मामेहि तरसा सुत
राजा तुझ्या मनातील शंका दूर करील; त्याचे वचन ऐकून, पुत्रा, लवकर माझ्याकडे ये.
सम्प्राप्तोऽहं महाराज त्वत्पुरे च तदाज्ञया । मोक्षकामोऽस्मि राजेन्द्र ब्रूहि कृत्यं ममानघ
महारााज, मी त्यांच्या आज्ञेने तुझ्या नगरीत आलो आहे; राजेंद्र, मला मुक्ती हवी आहे — पापरहित राजा, मला काय करावे ते सांग.
तपस्तीर्थव्रतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् । ज्ञानं वा वद राजेन्द्र मोक्षं प्रति च कारणम्
राजेंद्र, तप, तीर्थयात्रा, व्रत, यज्ञ, स्वाध्याय, तीर्थसेवा किंवा ज्ञान — यातून मुक्तीसाठी योग्य साधन कोणते ते सांग.
जनक उवाच शृणु विप्रेण कर्तव्यं मोक्षमार्गाश्रितेन यत् । उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यासाय वै गुरौ
जनक म्हणाले: मुक्तीच्या मार्गावर असलेल्या ब्राह्मणाने काय करावे ते ऐक. उपनयन झाल्यावर प्रथम गुरूकडे जाऊन वेदांचा अभ्यास करावा.