धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा । तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे
धन, मुले, पत्नी, मान किंवा विजय मिळाला तर त्याला आनंद; पण हे मिळाले नाहीत की त्याला प्रत्येक क्षणी मोठं दुःख होतं.
कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् । तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः
त्याचं कर्तव्य म्हणजे सुख मिळवण्यासाठी प्रयत्न करणं आणि सुख देणारी कामं करणं. त्याच्या सुखात अडथळा आणणारा खरा शत्रू आहे.
सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा । चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति
आसक्त माणसासाठी मित्र म्हणजे नेहमी सुख देणारा. चतुर माणूस कधीही गोंधळत नाही, पण मूर्ख माणूस सगळीकडे गोंधळतो.
विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् । आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम्
विरक्त आणि आत्म्यात रमणारा माणूस एकांतात राहण्यात, आत्मचिंतन करण्यात आणि वेदांताचा विचार करण्यातच खरं सुख मानतो.
दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् । शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः
त्याच्यासाठी हे सगळं— संसाराची चर्चा वगैरे— हेच दुःख आहे. जो शहाणा आहे आणि चांगुलपणं हवंय, त्याचे शत्रू खूप असतात.
कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः । बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये
काम, राग आणि बेफिकिरी हे त्याचे विविध शत्रू मानले जातात. तीनही लोकांत त्याचा एकच खरा मित्र आहे— समाधान.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् । क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम्
सूतेने सांगितलं— त्याचं बोलणं ऐकून, आणि तो ब्राह्मण ज्ञानी आहे हे ओळखून, दरवाजावाल्याने त्याला फार सुंदर आतील दालनात जाऊ दिलं.
नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् । नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम्
तो पाहू लागला— ते शहर तिन्ही प्रकारच्या लोकांनी भरलेलं, वेगवेगळ्या बाजाराच्या वस्तूंनी गच्च, आणि खरेदी-विक्रीने गजबजलेलं होतं.
रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा । विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम्
त्या शहरात आसक्ती आणि द्वेष भरलेला, काम, लोभ, मोह यांनी व्यापलेलं, वादाने गोंगाटलेलं, पण चांगल्या लोकांनीही भरलेलं आणि संपत्तीने समृद्ध असं मोठं शहर होतं.
पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्राजमन्दिरम् । प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः
तो तिन्ही प्रकारच्या लोकांकडे पाहत राजवाड्याकडे गेला. त्याचं तेज इतकं मोठं होतं की तो जणू दुसरा सूर्यच वाटत होता.
निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् । तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्
तेथेच द्वारपालाने त्याला थांबवले. तो तिथेच, लाकडासारखा हालचाल न करता, दारात उभा राहून मुक्तीचा विचार करू लागला.
छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः । ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः
छायेत आणि उन्हात दोन्ही ठिकाणी सारखेच पाहणारा तो महान तपस्वी, एकांतात ध्यान करत, स्तंभासारखा हलू न उभा राहिला.
तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः
थोड्या वेळाने राजाचा मंत्री, हात जोडून, त्याच्याकडे आला आणि त्याला राजवाड्याच्या दुसऱ्या दालनात घेऊन गेला.
तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् । तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्
तेथे त्याला सुंदर, फुलांनी बहरलेले दिव्य झाडांचे बाग दाखवली आणि पाहुण्याची योग्य प्रकारे आदरातिथ्य केली.
वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः । गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः
तेथे राजसेवेत तत्पर असलेल्या मुख्य स्त्रिया, गाणे व वाद्य वाजवण्यात कुशल आणि प्रेमकलांमध्ये पारंगत, उपस्थित होत्या.
ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः । निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा
त्या स्त्रियांना शुकाची सेवा करण्यास सांगून, तो श्रेष्ठ मंत्री त्या दालनातून बाहेर गेला. व्यासपुत्र तिथेच उभा राहिला.
पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि । देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः
त्या स्त्रियांनी त्याची अत्यंत भक्तीने, योग्य रीतीने पूजा केली आणि त्या काळाला व जागेला अनुरूप विविध अन्नांनी त्याला तृप्त केले.
ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् । रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः
नंतर, त्या अंतःपुरातील स्त्रिया, कामवासनेने मोहित होऊन, त्याला राजवाड्याच्या सुंदर बागेची सफर घडवू लागल्या.
स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः । दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्
तो तरुण, देखणा, आकर्षक, गोड बोलणारा आणि मनमोहक होता. त्याला पाहताच त्या सर्व स्त्रिया जणू काही दुसरा कामदेवच समोर उभा आहे असे वाटून मूर्च्छित झाल्या.
जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्
त्याला इंद्रियांवर विजय मिळवलेला ऋषी समजून त्या सर्व त्याची सेवा करू लागल्या. पण तो शुद्ध अंतःकरणाचा वनवासी त्यांना आईसारखेच मानू लागला.
आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति । पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान्
स्वतःमध्ये रममाण, क्रोधावर विजय मिळवलेला तो, न आनंदी होत होता ना दुःखी. त्या स्त्रियांच्या बदलत्या भावनांकडे पाहूनही तो शांत आणि स्थिर राहिला.
तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् । परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम्
त्या स्त्रियांनी त्याला सुंदर, नीट सजवलेली, मौल्यवान वस्त्रांनी मढवलेली आणि विविध वस्तूंनी सजलेली उत्तम शय्या दिली.
स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः । उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत
त्याने कुशा हातात घेऊन, पाय धुऊन, संध्याकाळची पूजा केली आणि मग ध्यानात मग्न झाला.
याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् । सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः
रात्रीचा एक प्रहर तो ध्यानात स्थिर राहिला, त्यानंतर झोपला. दोन प्रहर झोपून मग शुक पुन्हा उठला.
पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत । स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः
रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी त्याने पुन्हा ध्यान केले. मग स्नान करून सकाळच्या क्रिया पूर्ण केल्या आणि पुन्हा एकाग्रतेने बसला.
जनकोपदेशवर्णनम् सूत उवाच॥ सूत उवाच श्रुत्वा तमागतं राजा मन्त्रिभिः सहितः शुचिः । पुरः पुरोहितं कृत्वा गुरुपुत्रं समभ्यगात्
शुक आल्याचे कळताच, पवित्र राजा आपल्या मंत्र्यांसह, पुरोहिताला पुढे करून, गुरुपुत्राच्या स्वागतासाठी गेला.
कृत्वार्हणां नृपः सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम् । पप्रच्छ कुशलं गां च विनिवेद्य पयस्विनीम्
राजाने योग्य आदर केला, उत्तम आसन दिले आणि त्याची कुशलता विचारली. तसेच, दूधाने भरलेली गाय अर्पण केली.
स च तां नृपपूजां वै प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि । पप्रच्छ कुशलं राज्ञे स्वं निवेद्य निरामयम्
त्याने राजाच्या त्या पूजेचा योग्य रीतीने स्वीकार केला आणि राजाची कुशलता विचारून, स्वतः निरोगी असल्याचे सांगितले.
कृत्वा कुशलसंप्रश्नमुपविष्टं सुखासने । शुक व्याससुतं शान्तं पर्यपृच्छत पार्थिवः
राजाने कुशल विचारून, सुखाने आसनावर बसलेल्या शांत व्यासपुत्र शुकाला विचारले.
किं निमित्तं महाभाग निःस्पृहस्य च मां प्रति । जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्यं तन्मुनिसत्तम
महाभागा, तू सर्व इच्छा सोडलेला असूनही माझ्याकडे कशासाठी आला आहेस? हे मुनिश्रेष्ठा, तुझे येणे कोणत्या कारणासाठी आहे ते सांग.