दुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीर्णं चरितं महत् । तद्वत्पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपक्रमतः शृणु
दुर्गा आणि राधेच्या मोठ्या आणि विस्तृत कथा मी नंतर सविस्तर सांगीन. आता त्या थोडक्यात ऐक.
आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्मिता । यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः
सर्वप्रथम सरस्वतीची पूजा श्रीकृष्णाने स्थापन केली. तिच्या कृपेने, हे श्रेष्ठ मुनी, मूर्ख माणूसही विद्वान होतो.
आविर्भूता यथा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः । इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी
कृष्णाच्या प्रियतमेच्या मुखातून देवी प्रकट झाली आणि तिने कृष्णाला प्रेमाने इच्छिले, स्वतःच कामिनीचे रूप घेतले.
स च विज्ञाय तद्भावं सर्वज्ञः सर्वमातरम् । तामुवाच हितं सत्यं परिणामे सुखावहम्
कृष्णाने तिच्या मनाचा हेतू ओळखला — तो सर्वज्ञ आणि सर्वांचा माता आहे — त्याने तिला हितकारक, सत्य आणि शेवटी सुख देणारे शब्द सांगितले.
श्रीकृष्ण उवाच भज नारायणं साध्वि मदंशं च चतुर्भुजम् । युवानं सुन्दरं सर्वगुणयुक्तं च मत्समम्
श्रीकृष्ण म्हणाले — हे साध्वी, तू नारायणाची पूजा कर. तो माझा अंश आहे, चार हातांचा, तरुण, सुंदर, सर्व गुणांनी युक्त आणि माझ्यासारखाच आहे.
कामज्ञं कामिनीनां च तासां च कामपूरकम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलालङ्कतमीश्वरम्
तो स्त्रियांच्या इच्छा जाणणारा आहे, त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, कोटी कामदेवांच्या सौंदर्याने शोभलेला आणि लीलांनी अलंकृत असलेला ईश्वर आहे.
कान्ते कान्तं च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि । त्वत्तो बलवती राधा न भद्रं ते भविष्यति
जर तू मला प्रियकर मानून माझ्याजवळ राहायचे ठरवलेस, तर लक्षात ठेव, राधा तुझ्यापेक्षा अधिक बलवान आहे. त्यामुळे तुझे कल्याण होणार नाही.
यो यस्माद् बलवान्वापि ततोऽन्यं रक्षितुं क्षमः । कथं परान्साधयति यदि स्वयमनीश्वरः
जो दुसऱ्यापेक्षा बलवान असतो, तोच इतरांचे रक्षण करू शकतो. जो स्वतःच स्वतंत्र नाही, तो दुसऱ्यांचे कार्य कसे साध्य करील?
सर्वेशः सर्वशास्ताहं राधां बाधितुमक्षमः । तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च
मी सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वांचा शिक्षक आहे, तरीही मला राधेला विरोध करता येत नाही. ती तेज, रूप आणि गुण यामध्ये माझ्यासारखीच आहे.
प्राणाधिष्ठातृदेवी सा प्राणांस्त्यक्तुं च कः क्षमः । प्राणतोऽपि प्रियः पुत्रः केषां वास्ति च कश्चन
तीच प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे — आपले प्राण कोण सोडू शकतो? आणि कोणाच्या दृष्टीने पुत्र प्राणांपेक्षा प्रिय असतो?
त्वं भद्रे गच्छ वैकुण्ठं तव भद्रं भविष्यति । पतिं तमीश्वरं कृत्वा मोदस्व सुचिरं सुखम्
हे शुभे, तू वैकुंठात जा; तुझं कल्याण होईल. त्या प्रभूला पती मान, आणि दीर्घकाळ आनंदात राहा.
लोभमोहकामक्रोधमानहिंसाविवर्जिता । तेजसा त्वत्समा लक्ष्मी रूपेण च गुणेन च
लोभ, मोह, काम, क्रोध, अभिमान आणि हिंसा यांपासून मुक्त असलेली लक्ष्मी तेज, सौंदर्य आणि गुण यांत तुझ्यासारखीच असेल.
तया सार्धं तव प्रीत्या शश्वत्कालः प्रयास्यति । गौरवं च हरिस्तुल्यं करिष्यति द्वयोरपि
तिच्यासोबत, तुझ्यावरील प्रेमामुळे, अनंत काळ आनंदात जाईल; आणि हरि दोघींनाही सारखेच मान देईल.
प्रतिविश्वेषु तां पूजां महतीं गौरवान्विताम् । माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भे च सुन्दरि
सर्व लोकांत, तिची मोठ्या सन्मानाने पूजा होईल, सुंदरिये, माघ महिन्याच्या शुद्ध पंचमीला आणि विद्यारंभाच्या वेळी.
मानवा मनवो देवा मुनीन्द्राश्च मुमुक्षवः । वसवो योगिनः सिद्धा नागा गन्धर्वराक्षसाः
माणसं, मनु, देव, मुक्तीची इच्छा असलेले ऋषी, वसु, योगी, सिद्ध, नाग, गंधर्व आणि राक्षस—
मद्वरेण करिष्यन्ति कल्पे कल्पे लयावधि । भक्तियुक्ताश्च दत्त्वा वै चोपचाराणि षोडश
माझ्या आज्ञेने, ते सर्व युगानुयुगे, प्रलयापर्यंत, भक्तीने सोळा उपचारांनी ती पूजा करतील.
कण्वशाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च । जितेन्द्रियाः संयताश्च घटे च पुस्तकेऽपि च
कण्व शाखेने सांगितलेल्या पद्धतीने, ध्यान आणि स्तुती करून, ज्यांनी इंद्रिये जिंकली आहेत आणि संयमी आहेत, ते घड्याळ किंवा पुस्तकानेही पूजा करतील.
कृत्वा सुवर्णगुटिकां गन्धचन्दनचर्चिताम् । कवचं ते ग्रहीष्यन्ति कण्ठे वा दक्षिणे भुजे
सुवर्णाची छोटी गोळी बनवून, तिला सुगंधी चंदन लावून, तुझं कवच गळ्यात किंवा उजव्या हातावर घालतील.
पठिष्यन्ति च विद्वांसः पूजाकाले च पूजिते । इत्युक्त्वा पूजयामास तां देवीं सर्वपूजिताम्
पूजेच्या वेळी आणि पूजा झाल्यावर विद्वान ते पठण करतील; असं सांगून, सर्वांनी पूज्य असलेल्या त्या देवीची पूजा केली.
ततस्तत्पूजनं चकुर्ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अनन्तश्चापि धर्मश्च मुनीन्द्राः सनकादयः
मग ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतरांनी ती पूजा केली; अनंत, धर्म आणि सनकादी मोठ्या ऋषींनीही पूजा केली.
सर्वे देवाश्च मुनयो नृपाश्च मानवादयः । बभूव पूजिता नित्यं सर्वलोकैः सरस्वती
सर्व देव, ऋषी, राजे आणि माणसं—सर्व लोकांनी सरस्वतीला नेहमीच पूजली.
नारद उवाच पूजाविधानं कवचं ध्यानं चापि निरन्तरम् । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं पुष्पं च चन्दनादिकम्
नारद म्हणाले: पूजा कशी करावी, कवच, ध्यान, पूजेसाठी लागणारी नैवेद्य, फुलं आणि चंदन—
वद वेदविदां श्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं मम । वर्तते हृदये शश्वत्किमिदं श्रुतिसुन्दरम्
हे वेदज्ञ श्रेष्ठा, मला हे सुंदर शिक्षण ऐकण्याची सतत उत्सुकता आहे; कृपया सांग.
श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कण्वशाखोक्तपद्धतिम् । जगन्मातुः सरस्वत्याः पूजाविधिसमन्विताम्
श्रीनारायण म्हणाले: नारद, ऐक, मी तुला कण्व शाखेत सांगितलेली, जगन्मातेची पूजा कशी करावी हे सांगतो.
माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भदिनेऽपि च । पूर्वेऽह्नि समयं कृत्वा तत्राह्नि संयतः शुचिः
माघ महिन्याच्या शुद्ध पंचमीला किंवा विद्यारंभाच्या दिवशी, आदल्या दिवशी वेळ ठरवून, त्या दिवशी संयमी आणि शुद्ध राहावं.
स्नात्वा नित्यक्रियाः कृत्वा घटं संस्थाप्य भक्तितः । स्वशाखोक्तविधानेन तान्त्रिकेणाथवा पुनः
स्नान करून, नित्यकर्मे करून, भक्तीने कलश स्थापन करावा; आपल्या शाखेनुसार किंवा तांत्रिक पद्धतीने.
गणेशं पूर्वमभ्यर्च्य ततोऽभीष्टां प्रपूजयेत् । ध्यानेन वक्ष्यमाणेन ध्यात्वा बाह्यघटे ध्रुवम्
सर्वप्रथम गणेशाची पूजा करून, मग इच्छित देवीची पूजा करावी; जसं पुढे सांगितलं जाईल तसं ध्यान करून, बाहेरील कलशात देवीचं ध्यान करावं.
ध्यात्वा पुनः षोडषोपचारेण पूजयेद् व्रती । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं यच्च वेदनिरूपितम्
पुन्हा ध्यान करून, व्रतीने सोळा उपचारांनी पूजा करावी; आणि वेदांनी सांगितलेले नैवेद्य व इतर वस्तू अर्पण कराव्यात.
वक्ष्यामि सौम्य तत्किञ्चिद्यथाधीतं यथागमम् । नवनीतं दधि क्षीरं लाजांश्च तिललड्डुकम्
हे सौम्य, मी तुला आता सांगतो, जसं मी शिकलो आहे आणि शास्त्रात सांगितलं आहे, ताजं लोणी, दही, दूध, लाह्या आणि तीळाचे लाडू यांच्याबद्दल.
इक्षुमिक्षुरसं शुक्लवर्णं पञ्चगुडं मधु । स्वस्तिकं शर्करां शुक्लधान्यस्याक्षतमक्षतम्
ऊस, ऊसाचा रस, पांढऱ्या रंगाचे पाच प्रकारचे गूळ, मध, अक्षता, साखर आणि तुटलेले नसलेले पांढरे तांदळाचे दाणे.